Trật tự không thể đảo ngược suốt nhiều thiên niên kỷ

Tác giả: Charles C. Mann/ Huy Hoàng & NXB Dân trí

Diện mạo Tân Thế Giới của Columbus

Cuốn sách này đi ngược với những ý nghĩa mà chúng ta thường biết về cuộc phát kiến châu Mỹ. Thay vì tập trung vào việc người châu Âu thay đổi châu Mỹ ra sao, Charles C. Mann lại tập trung vào việc châu Mỹ thay đổi thế giới như thế nào. Sự thay đổi ấy diễn ra trên nhiều phương diện: kinh tế, văn hóa, con người, sinh thái học… mà tác giả gọi bằng thuật ngữ: Cuộc trao đổi Columbus.

Trật tự không thể đảo ngược suốt nhiều thiên niên kỷ

Tính quần tụ của các đô thị là trật tự không thể đảo ngược suốt nhiều thiên niên kỷ. Các đô thị đều tập trung ở những vùng địa lý nhất định, điều này thuận lợi cho giao thương.

Vào thời điểm Colón xây dựng La Isabela, những thành phố đông dân nhất thế giới đều quần tụ thành một dải trong vùng nhiệt đới; trừ một thành phố, tất cả đều nằm trong vòng 30 độ tính từ đường xích đạo.

Tranh vẽ quang cảnh Aztec. Ảnh: Natgeo.

Đứng đầu danh sách này là Bắc Kinh, tâm điểm của xã hội giàu có nhất nhân loại. Tiếp đến là Vijayanagar, thủ đô của Ấn Độ giáo ở miền Nam Ấn Độ. Trong tất cả các địa điểm phồn hoa đô hội, chỉ có hai nơi này chứa đến nửa triệu người. Cairo, nơi tiếp theo trong danh sách, ít dân hơn con số này.

Sau ba nơi này là một loạt thành phố nằm xung quanh mốc 200.000 người. Hàng Châu và Nam Kinh ở Trung Quốc; Tabriz và Guar, lần lượt thuộc về Iran và Ấn Độ; Tenochtitlan, trung tâm rực rỡ của Liên minh ba bên (đế chế Aztec); Istanbul (tên chính thức là Kostantiniyye) của đế quốc Ottoman; có lẽ cả Gao, thành phố lớn nhất của đế quốc Songhay [1] ở Tây Phi. Và thật dễ hiểu, Qosqo [2] chính là nơi hoàng đế Inka trù liệu cho các cuộc chinh phạt tiếp theo.

Không một thành phố châu Âu nào lọt vào danh sách này, có lẽ trừ Paris, khi đó đang mở rộng dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Louis XII. Thế giới thời Colón tập trung quanh những “điểm nóng” này, một điều thường thấy kể từ khi những "người Tinh khôn" đầu tiên ngước nhìn lên bầu trời châu Phi một cách đầy kinh ngạc.

Nhưng, sau một thế kỷ rưỡi, trật tự thế giới ấy đang trên đà thay đổi. Như thể Trái Đất bị lộn ngược và tất cả sự giàu có cũng như quyền lực đang chảy từ phía Nam lên phía Bắc. Những thành phố trung tâm của vùng nhiệt đới từng một thời nguy nga, tráng lệ lại rơi vào cảnh đổ nát và hoang tàn.

Trong vài thế kỷ tiếp, tất cả thành phố trung tâm lớn nhất đều sẽ nằm ở vùng ôn đới phía Bắc: London và Manchester ở Vương quốc Anh; New York, Chicago và Philadelphia ở Mỹ. Vào thời điểm năm 1900, mọi thành phố hàng đầu đều nằm ở châu Âu hoặc Mỹ, trừ thành phố Tokyo, nơi “Tây hóa” bậc nhất trong số các thành phố phương Đông.

Từ vị trí thuận lợi của một người quan sát từ trên không, sự thay đổi này có vẻ quá khó tin; một trật tự có ảnh hưởng quyết định tới các sự kiện của nhân loại suốt nhiều thiên niên kỷ đã bị đảo ngược, ít nhất là trong một thời gian.

Ngày nay, sự hỗn loạn của cuộc trao đổi kinh tế và sinh thái thật giống như hiện tượng bức xạ nền trên hành tinh đang dần đông đúc và bất ổn của chúng ta. Có vẻ như, bắt gặp những tiều phu Nhật Bản ở Brazil, kỹ sư Trung Quốc ở Sahel và dân châu Âu đi bụi ở Nepal hay đang chiếm những bàn tốt nhất trong các hộp đêm ở New York là một điều gì đó đặc trưng của thời đại này.

Nhưng thật ra, tất cả chuyện này đều đã xuất hiện từ hàng trăm năm trước, theo những kiểu khác nhau. Ít nhất, những sự kiện của quá khứ ấy sẽ nhắc nhở ta rằng chúng ta không phải những người duy nhất rơi vào mớ bòng bong như hiện tại. Có lẽ, rất đáng xem thử xem làm thế nào mà chúng ta trở thành như ngày hôm nay.

[1] Là một nhà nước thống trị Tây Sahel vào thế kỷ 15 và 16, ở một số tài liệu được phiên âm thành Songhai.

[2] thực chất chính là Đế quốc Inca (Tawantinsuyu), một trong những nền văn minh vĩ đại nhất lịch sử Nam Mỹ thời kỳ tiền Columbus.