Trẻ hóa sân khấu thủy đình

Từ chuyển động chung ấy, câu chuyện của Đoàn Múa rối Rồng Phương Nam, Nhà hát Nghệ thuật Phương Nam qua vở Giấc mơ nàng tiên cá là một lát cắt đáng chú ý. Tác phẩm cho thấy khi được đặt trong một cách kể mới, gần với mối quan tâm của công chúng, múa rối nước có thể bước ra khỏi cảm giác xa cách, đến gần hơn với khán giả trẻ và tiếp tục khẳng định sức sống của nghệ thuật truyền thống trong đời sống đương đại.

Vở rối nước “Giấc mơ nàng tiên cá”

Bản cách tân mạnh mẽ

Ở Giấc mơ nàng tiên cá, nỗ lực làm mới múa rối nước được thể hiện khá rõ từ lựa chọn đề tài đến cách tổ chức sân khấu. Tác phẩm hiện sáng đèn đều đặn vào mỗi Chủ nhật, đem đến một thử nghiệm đáng chú ý của Đoàn Múa rối Rồng Phương Nam trong việc mở rộng biên độ biểu đạt của sân khấu thủy đình. Không đặt mình trong khuôn khổ một tiết mục biểu diễn quen thuộc, vở diễn cho thấy mong muốn đưa múa rối nước bước vào những câu chuyện gần hơn với thị hiếu và mối quan tâm của khán giả.

Điểm chuyển động đầu tiên nằm ở kịch bản của ThS Cao Phương Dung và cách dàn dựng của đạo diễn Thu Thủy. Thay vì tiếp tục khai thác những tích trò cổ hoặc các câu chuyện dân gian vốn đã in sâu trong ký ức nhiều thế hệ, ê kíp chọn đưa câu chuyện cổ tích phương Tây về Nàng tiên cá lên sân khấu thủy đình Việt Nam.

Đây là lựa chọn khá táo bạo, nhưng không xa lạ với ngôn ngữ của múa rối nước, bởi câu chuyện ấy gắn với biển cả, với thế giới dưới nước, với những chuyển động có thể phát huy thế mạnh riêng của bộ môn. Từ chất liệu quen thuộc với khán giả quốc tế, tác phẩm tìm được một lối đi để kết nối truyền thống biểu diễn Việt Nam với cảm quan tiếp nhận rộng mở hơn.

Bên cạnh câu chuyện tình yêu nhiều chất thơ giữa nàng tiên cá Ari và chàng hoàng tử, ê kíp đã thêm vào những nhân vật, tình tiết mới để mở rộng lớp nghĩa của vở diễn. Hình tượng ma Rác thải cùng các thế lực hắc ám trỗi dậy từ lòng đại dương tạo nên điểm nhấn mang hơi thở thời sự. Sự xuất hiện của chúng gợi nhắc đến những hệ lụy từ sự thờ ơ, thiếu ý thức và các hành động làm tổn thương thiên nhiên trong đời sống hằng ngày.

Từ cuộc đối đầu giữa cái thiện và cái ác để bảo vệ sự bình yên của biển cả, vở diễn gửi đến người xem thông điệp về trách nhiệm bảo vệ đại dương và gìn giữ môi trường sống. Điều đáng chú ý là thông điệp ấy không được đặt nặng bằng lời thuyết giảng, mà thấm dần qua chuyển động của con rối, mặt nước, âm nhạc, ánh sáng và những hiệu ứng sân khấu được xử lý có tính toán. Nhờ vậy, câu chuyện giữ được vẻ lung linh, sinh động của một vở diễn dành cho nhiều lứa tuổi, đồng thời vẫn đặt ra những suy tư cần thiết về cách con người ứng xử với thiên nhiên sau khi khán giả rời khán phòng.

Giải “bài toán” giữ chân khán giả bằng tư duy hiện đại

Một trong những rào cản lớn của nghệ thuật truyền thống hiện nay không hẳn nằm ở khoảng cách thế hệ, mà ở những định kiến đã tồn tại khá lâu trong cách nhìn của công chúng. Chia sẻ về điều này, đạo diễn Trần Được, Phó trưởng Đoàn Múa rối Rồng Phương Nam cho rằng, nhận định giới trẻ quay lưng với múa rối nước là chưa thật chính xác. Nhiều bạn trẻ chưa đến với sân khấu thủy đình không phải vì thờ ơ với nghệ thuật dân tộc, mà bởi họ mặc định đây là loại hình đã cũ, chỉ phù hợp với trẻ nhỏ hoặc những người lớn tuổi muốn tìm lại ký ức.

Thực tế từ Giấc mơ nàng tiên cá cho thấy một hướng nhìn khác. Khi được tiếp cận một vở diễn có câu chuyện gần gũi, tiết tấu phù hợp, hình thức sân khấu hấp dẫn và thông điệp gắn với những vấn đề của thời đại, nhiều khán giả trẻ đã thay đổi cách nhìn. Họ nhận ra nghệ thuật thủy đình vẫn có thể tạo bất ngờ, vẫn đủ sức cuốn hút nếu được đặt trong một cách kể mới, với kỹ thuật biểu diễn chắc tay và tư duy dàn dựng hiện đại.

Để rút ngắn khoảng cách ấy, những năm qua, Đoàn Múa rối Rồng Phương Nam đã kiên trì làm mới từ nội dung đến hình thức thể hiện. Đoàn chú trọng nâng chất lượng kịch bản, âm nhạc, ứng dụng ánh sáng, kỹ thuật sân khấu, đồng thời chủ động truyền thông trên các nền tảng số. Điều đáng ghi nhận là phía sau những thay đổi đó không phải tâm lý chạy theo sự lạ mắt nhất thời, mà là ý thức tự làm mới để giữ chân khán giả lâu dài. Thay vì trách thị hiếu đã khác trước, các nghệ sĩ tự đặt câu hỏi: Nghệ thuật truyền thống hôm nay đã mang đến điều gì gần với tâm lý, mối quan tâm và cách tiếp nhận của thế hệ trẻ?

Câu hỏi ấy trở thành động lực để những người làm nghề tiếp tục tìm kiếm cách biểu đạt phù hợp hơn. Với múa rối nước, đổi mới không có nghĩa là rời bỏ căn cốt. Không gian nước, kỹ thuật điều khiển con rối, âm nhạc, màu sắc dân gian và tinh thần cộng đồng vẫn là những giá trị làm nên bản sắc của bộ môn. Vấn đề là phải đặt những giá trị ấy trong một cấu trúc sân khấu đủ sức đối thoại với đời sống hôm nay, để người xem không có cảm giác đứng bên ngoài một di sản, mà được bước vào một câu chuyện có liên quan đến chính mình.

Những nỗ lực ấy đã mang lại tín hiệu tích cực. Sau các suất diễn, nhiều bạn trẻ bày tỏ sự bất ngờ khi nhận ra múa rối nước không hề đơn điệu. Trải nghiệm tại rạp đem đến cảm giác mãn nhãn về thị giác, đồng thời mở ra một không gian văn hóa giàu chiều sâu, nơi những giá trị được gìn giữ qua nhiều thế hệ hiện lên gần gũi và sống động.

Từ câu chuyện của Giấc mơ nàng tiên cá, có thể thấy thành công của một vở diễn không chỉ đo bằng những suất diễn đông khán giả hay hiệu ứng truyền thông tích cực. Ý nghĩa sâu hơn là tác phẩm đã góp phần mở thêm một hướng đi cho quá trình trẻ hóa múa rối nước Nam Bộ nói riêng và nghệ thuật truyền thống nói chung. Khi nghệ sĩ dám bước ra khỏi lối mòn, lấy công chúng làm trung tâm và dùng hơi thở đương đại để làm mới chất liệu truyền thống, khoảng cách thế hệ có thể được thu hẹp một cách tự nhiên.