Trị nạn sâm Ngọc Linh giả: Lấy sở hữu trí tuệ làm 'hộ chiếu' cho HTX

Sâm Ngọc Linh được vinh danh là “quốc bảo” của Việt Nam nhờ hàm lượng saponin vượt trội và đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp chứng nhận Chỉ dẫn địa lý (CDĐL).

"Bẫy" sâm giả trên mạng xã hội

Tuy nhiên, do giá trị kinh tế vô cùng đắt đỏ, mỗi kilôgam sâm củ đạt chuẩn có giá từ vài chục đến hàng trăm triệu đồng, sản phẩm này liên tục trở thành mục tiêu lợi dụng của các gian thương. Chính vì thế, có đối tượng thu mua sâm Lai Châu hoặc sâm vũ diệp – những loài cùng họ Panax có đặc điểm hình thái tương đồng đến 80-90% nhưng giá trị thị trường chỉ bằng một phần mười – sau đó quảng cáo gian dối là "sâm Ngọc Linh chính gốc" để bán ra thị trường.

Sự bùng nổ của các nền tảng mạng xã hội như TikTok hay Facebook càng tạo điều kiện cho các vi phạm lây lan nhanh chóng dưới vỏ bọc "xả kho vùng trồng" hoặc "cam kết chính hãng".

Theo đánh giá của các chuyên gia pháp lý, hành vi bán sâm giả không chỉ vi phạm Luật Sở hữu trí tuệ, xâm phạm quyền đối với CDĐL "Ngọc Linh" đã được Nhà nước bảo hộ, mà còn cấu thành tội "Lừa dối khách hàng" theo Bộ luật Hình sự. Hậu quả là người tiêu dùng chịu thiệt hại tài chính và rủi ro sức khỏe, trong khi hình ảnh uy tín của toàn ngành dược liệu Việt Nam bị bào mòn nghiêm trọng.

HTX Sâm và Dược liệu Ngọc Linh chú trọng bảo hộ SHTT trong sản xuất sâm và dược liệu.

Gánh chịu thiệt hại nặng nề nhất chính là các HTX nông nghiệp và cộng đồng người dân ở những vùng trồng sâm Ngọc Linh ở Đà Nẵng, Quảng Ngãi.

Ông A Chung, thành viên HTX Sâm và Dược liệu Ngọc Linh (Quảng Ngãi), cho biết người trồng sâm Ngọc Linh ở địa phương phải dành từ 6 - 10 năm kiên trì chăm sóc từng gốc sâm dưới tán rừng tự nhiên. Nhưng chính họ phải đối mặt với nguy cơ bị cào bằng giá trị, khó cạnh tranh với hàng giả bán tràn lan với giá rẻ.

Trong khi vấn đề quản trị tài sản trí tuệ tại HTX hiện nay vẫn bộc lộ nhiều khoảng trống lớn khi việc sử dụng CDĐL còn manh mún, chưa nhiều đơn vị hoàn thiện thủ tục xin cấp quyền sử dụng tem CDĐL chính thức.

Bên cạnh đó, có HTX còn thiếu hụt công cụ bảo vệ thương hiệu số như tem chống giả tích hợp mã QR, khiến họ rơi vào thế bị động, thiếu bằng chứng pháp lý để yêu cầu các nền tảng thương mại điện tử tháo gỡ thông tin vi phạm.

Bài học thực tiễn

Giữa bối cảnh thị trường phức tạp, một số HTX tiên phong tại vùng núi cao đã nhận thức rõ sở hữu trí tuệ (SHTT) chính là "vũ khí" sinh tồn để bảo vệ thành quả lao động của thành viên. Điển hình cho mô hình này là HTX Sâm và Dược liệu Ngọc Linh (Quảng Ngãi).

Thành lập từ năm 2021 với sự tham gia nòng cốt của cộng đồng người Xơ Đăng, HTX đã chủ động xây dựng chuỗi giải pháp bảo hộ SHTT và quản trị chất lượng toàn diện. Ngay từ khâu sản xuất, HTX đã tiến hành đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tập thể, thiết kế bộ nhận diện bao bì chuẩn hóa cho các dòng sản phẩm từ sâm củ tươi, sâm ngâm mật ong đến trà dược liệu.

Để ngăn ngừa tình trạng giả mạo, HTX thực hiện số hóa toàn bộ khâu truy xuất nguồn gốc bằng cách mã hóa vị trí, tuổi sâm và quy trình chăm sóc của từng hộ thành viên. Mỗi sản phẩm khi xuất xưởng đều được dán tem chống giả tích hợp mã QR, cho phép người tiêu dùng truy xuất trực tiếp dữ liệu vùng trồng, nhật ký thu hoạch và giấy kiểm định chất lượng.

Song song đó, HTX chủ động phối hợp với Sở Khoa học và Công nghệ hoàn thiện hồ sơ chứng minh nguồn gốc để được cấp quyền sử dụng tem CDĐL "Ngọc Linh" trên bao bì.

Bảo hộ SHTT giúp các HTX trong ngành cạnh tranh lành mạnh trên thị trường.

Việc minh bạch hóa nguồn gốc và sở hữu nhãn hiệu được bảo hộ chính là nền tảng cốt lõi giúp HTX tạo dựng niềm tin vững chắc với các hệ thống phân phối lớn, giữ vững giá trị kinh tế cho bà con thành viên ngay cả khi thị trường xuất hiện những đợt sóng gian lận thương mại.

Thực tế tại Tu Mơ Rông cho thấy, những HTX chú trọng đầu tư cho nhãn hiệu và CDĐL không chỉ bảo vệ được mình trước sóng gió thị trường mà còn tạo đà gia tăng giá trị sản phẩm. Việc kết hợp giữa bảo hộ SHTT với quy trình sản xuất hữu cơ minh bạch giúp các sản phẩm của HTX nâng cao năng lực cạnh tranh, tạo dựng chỗ đứng vững chắc trong chuỗi cung ứng dược liệu toàn quốc.

Kiến tạo hệ sinh thái bảo hộ SHTT

Tại TP. Đà Nẵng, các HTX nông nghiệp đã tiên phong chuẩn hóa quy trình trồng, thu hoạch và minh bạch hóa nguồn gốc sản phẩm. Thông qua việc tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chí kiểm định chất lượng, gắn tem điện tử mã QR kết nối trực tiếp với Hệ thống Quản lý chỉ dẫn địa lý, các HTX không chỉ bảo vệ triệt để uy tín của cây sâm bản địa trước làn sóng hàng giả, hàng nhái, mà còn nâng cao đáng kể giá trị thương mại cho từng củ sâm khi xuất bán ra thị trường.

Tiêu biểu như HTX Dược liệu Hoàng Hiểu Tu Mơ Rông hay Tổ hợp tác trồng sâm Ngọc Linh Đăk Xây là hai trong số những tổ chức, cá nhân được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý “Ngọc Linh” cho sản phẩm sâm củ. Các đơn vị này đã chứng minh hiệu quả của việc gắn kết cộng đồng bà con dân tộc Xơ Đăng vào chuỗi quản trị chỉ dẫn địa lý.

Như tại Tổ hợp tác Đăk Xây, các thành viên đều cam kết tuân thủ quy chế sử dụng nguồn giống thuần chủng bản địa, không đưa các giống sâm lạ từ bên ngoài vào vùng trồng. Tổ hợp tác làm đầu mối đứng ra phối hợp với cơ quan chức năng để lập hồ sơ cấp mã vùng trồng tập trung, dán tem truy xuất nguồn gốc chung cho toàn bộ sản phẩm sâm củ của các hộ thành viên. Việc liên kết thành Tổ hợp tác không chỉ giúp bà con Xơ Đăng có đủ năng lực pháp lý để đưa sâm ra bán ra thị trường, mà còn tạo ra hàng rào tự quản vững chắc. Đó là chính các hộ dân trong Tổ hợp tác là người giám sát lẫn nhau, ngăn chặn triệt để hành vi trà trộn sâm giả, giữ gìn uy tín thương hiệu chung cho vùng sâm Đăk Xây.

Thực tiễn này cho thấy, SHTT không phải là khái niệm xa xỉ. Khi người nông dân và, Tổ hợp tác, HTX hiểu rõ giá trị của CDĐL, họ chính là những "người gác rừng" hiệu quả nhất để bảo vệ độc quyền thương hiệu sâm Ngọc Linh.

Không dừng lại ở đó, để tạo hàng rào quản lý chặt chẽ và tạo điều kiện cho các HTX, Tổ hợp tác phát triển, ngày 10/8/2026, UBND TP.Đà Nẵng đã chính thức ban hành Quyết định số 3558/QĐ-UBND về Quy chế quản lý, sử dụng chỉ dẫn địa lý “Ngọc Linh” cho sản phẩm sâm củ của thành phố.

Quyết định 3558/QĐ-UBND ra đời là bước ngoặt pháp lý quan trọng, quy định rõ ràng và khắt khe về điều kiện cấp quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý; tiêu chuẩn về độ tuổi sâm (từ 5 năm tuổi trở lên); quy trình xác minh nguồn giống; cũng như cơ chế dán tem truy xuất nguồn gốc bắt buộc đối với sâm củ lưu thông trên thị trường.

Văn bản này đóng vai trò là "hành lang xanh" giúp các HTX trên địa bàn TP. Đà Nẵng chuẩn hóa lại toàn bộ hồ sơ pháp lý, yên tâm đầu tư công nghệ số hóa vùng trồng và khẳng định giá trị sản phẩm chính hiệu.