Triển lãm quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ và tham vọng vươn tầm công nghiệp quân sự

Trong khuôn khổ sự kiện, 182 thỏa thuận quốc phòng trị giá khoảng 8 tỷ USD đã được ký kết. Diễn ra trong bối cảnh an ninh quốc tế nhiều biến động, triển lãm không chỉ cho thấy sự phát triển của các loại vũ khí, trang bị mới, mà còn phản ánh định hướng và tiềm năng của ngành công nghiệp quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ.

Ra mắt nhiều trang bị mới

Tại triển lãm lần này, tổng cộng 203 mẫu vũ khí, trang bị hoàn toàn mới hoặc phiên bản nâng cấp được trưng bày, trong đó phần lớn do các doanh nghiệp quốc phòng nội địa Thổ Nhĩ Kỳ phát triển, bao trùm các lĩnh vực lục quân, hải quân và không quân.

Trong lĩnh vực vũ khí trang bị mặt đất, các nền tảng truyền thống và hệ thống không người lái được chú trọng song song. Thổ Nhĩ Kỳ giới thiệu nhiều loại trang bị truyền thống như pháo thế hệ mới, xe bọc thép… Trong đó, pháo tự hành “Atilla”, pháo hạng nhẹ cơ động “Uran” của Công ty MKE và xe chiến thuật hạng nhẹ “Pamir” của Công ty BMC lần đầu tiên xuất hiện trước công chúng.

Tên lửa đạn đạo liên lục địa Yildirimhan do Thổ Nhĩ Kỳ sản xuất được trưng bày tại Triển lãm Quốc phòng và Hàng không vũ trụ SAHA ở Istanbul, ngày 6-5. Ảnh: AP

Bên cạnh đó, các phương tiện mặt đất không người lái cũng thu hút nhiều sự quan tâm. Công ty Havelsan giới thiệu xe chiến đấu không người lái “Barkan-3”, được cải tiến đáng kể so với hai phiên bản trước. Xe được trang bị camera độ phân giải cao, máy đo xa laser và hệ thống cột cảm biến nâng cao, có khả năng tự hành và tự quay về khi mất liên lạc. Đồng thời, xe tích hợp đường truyền dữ liệu trong tầm nhìn, hệ thống điều khiển bằng cáp quang và công nghệ chống gây nhiễu nhằm bảo đảm khả năng điều khiển trong môi trường điện từ phức tạp. Tải trọng của xe khoảng 1 tấn, có thể mang theo trạm vũ khí, thiết bị trinh sát hoặc mô-đun cứu thương tùy nhiệm vụ.

Trong lĩnh vực trang bị hải quân, các nền tảng không người lái thông minh thể hiện rõ xu hướng tác chiến phi đối xứng. Công ty Aselsan lần đầu trưng bày xuồng mặt nước không người lái cảm tử “Tufan” và thiết bị lặn không người lái cảm tử “Kilic”. Xuồng “Tufan” sử dụng thiết kế thân tàu có khả năng giảm tín hiệu phát hiện, dài 8m, rộng 1,8m, tốc độ 50 hải lý/giờ và bán kính hoạt động khoảng 200 hải lý. Phương tiện này có thể mang đầu đạn nổ mạnh với sức công phá tương đương ngư lôi hạng nặng; sau khi được phóng từ cảng hoặc tàu chiến lớn, nó có thể tự hành đến khu vực tác chiến và tiến công mục tiêu theo phương thức đơn lẻ hoặc bầy đàn.

Thiết bị lặn cảm tử “Kilic” gồm hai phiên bản 10 và 200. Phiên bản 10 dài 1,2m, đường kính 0,28m, tầm hoạt động khoảng 10 hải lý, thuộc loại vũ khí tấn công dưới nước tự động mang vác cá nhân. Phiên bản 200 dài 3,5m, đường kính 0,324m, tầm hoạt động khoảng 200 hải lý. Việc phối hợp hai phiên bản này giúp hình thành năng lực tác chiến phi đối xứng với khả năng triển khai phân tán và tiến công bão hòa.

Trong lĩnh vực không quân, máy bay không người lái và tiêm kích có người lái trở thành tâm điểm chú ý. Ở mảng UAV, máy bay chiến đấu không người lái “Kizilelma” của Công ty Baykar đã nhận được đơn đặt hàng xuất khẩu lớn đầu tiên tại triển lãm.

Cùng lúc, Baykar cũng giới thiệu các loại đạn tuần kích K2, “Mizrak” và “Sivrisinek”. Trong đó, K2 là mẫu lớn và nặng nhất, mang đầu đạn 200kg, tầm bắn hơn 2.000km và thời gian bay trên 13 giờ. Điểm nổi bật của mẫu này là sử dụng hệ thống dẫn đường hỗ trợ bằng hình ảnh nhằm giảm phụ thuộc vào hệ thống định vị toàn cầu. Hai mẫu còn lại có kích thước nhỏ hơn, giá thành thấp hơn và phù hợp triển khai quy mô lớn.

Ở lĩnh vực tiêm kích có người lái, tiến trình sản xuất hàng loạt máy bay chiến đấu thế hệ thứ năm “Kaan” của Thổ Nhĩ Kỳ nhận được nhiều quan tâm. Cơ quan Công nghiệp quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ và Công ty Công nghiệp hàng không vũ trụ Thổ Nhĩ Kỳ đã ký thỏa thuận đặt mua 20 chiếc đầu tiên, dự kiến bàn giao trong giai đoạn 2028-2030. Giới chức Thổ Nhĩ Kỳ cho biết, loại tiêm kích này sẽ dần thay thế phi đội F-16 hiện nay nhằm nâng cao tính tự chủ chiến lược quốc phòng.

Ngoài ra, Thổ Nhĩ Kỳ lần đầu công khai tên lửa đạn đạo xuyên lục địa “Lightning Kaan” có tầm bắn tới 6.000km, đồng thời trưng bày nhiều nền tảng vũ khí khác như vũ khí năng lượng định hướng tương lai, hệ thống chống UAV…

Đẩy mạnh phát triển hệ sinh thái công nghiệp quốc phòng

Theo số liệu của ban tổ chức, so với lần đầu tổ chức năm 2018, số lượng doanh nghiệp tham gia triển lãm năm nay tăng khoảng 10 lần, diện tích trưng bày mở rộng gần 80 lần, trong đó doanh nghiệp nội địa Thổ Nhĩ Kỳ chiếm khoảng 88%. Những con số này phản ánh sự mở rộng nhanh chóng về năng lực sản xuất và quy mô thị trường của công nghiệp quốc phòng nước này. Các loại vũ khí được trưng bày cũng phần nào cho thấy xu hướng phát triển tương lai của công nghiệp quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ.

Thứ nhất, chú trọng xây dựng năng lực mang tính hệ thống. Sự phát triển công nghiệp quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ thể hiện rõ trong cả nghiên cứu phát triển trang bị lẫn bố trí công nghiệp. Một mặt, nước này hoàn thiện phổ trang bị quân sự, không chỉ tập trung vào các vũ khí chủ lực truyền thống mà còn đẩy mạnh xây dựng chuỗi trang bị hoàn chỉnh từ nền tảng cỡ lớn đến khí tài hỗ trợ. Ví dụ, Công ty STM lần đầu giới thiệu phương tiện lặn không người lái có lượng giãn nước khoảng 18 tấn, độ sâu hoạt động 400m; Công ty Meteksan trưng bày hệ thống sonar khẩu độ tổng hợp MILSAS mới nhất.

Mặt khác, Thổ Nhĩ Kỳ tiếp tục tối ưu hóa phân bố không gian công nghiệp quốc phòng. Đến năm 2025, Thổ Nhĩ Kỳ đã có hơn 1.500 doanh nghiệp liên quan đến lĩnh vực quốc phòng. Trong khuôn khổ triển lãm, Ankara tuyên bố kế hoạch mở rộng mạng lưới doanh nghiệp quốc phòng tới phần lớn các tỉnh trên cả nước, hình thành hệ sinh thái công nghiệp toàn quốc và xây dựng chuỗi cung ứng quốc phòng có tầm ảnh hưởng quốc tế.

Thứ hai, lấy xu hướng không người lái làm động lực phát triển. UAV hiện là sản phẩm chủ lực giúp Thổ Nhĩ Kỳ thâm nhập thị trường vũ khí quốc tế. Theo Cơ quan Công nghiệp quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ, từ năm 2018 đến nay, xuất khẩu UAV của nước này chiếm khoảng 65% thị phần toàn cầu. Trên nền tảng đó, Ankara tiếp tục tăng cường đầu tư nghiên cứu phát triển trang bị không người lái.

Theo giới thiệu của ban tổ chức, triển lãm năm nay trưng bày hơn 140 loại trang bị không người lái, trong đó 78 mẫu lần đầu ra mắt công chúng, bao gồm 32 UAV và đạn tuần kích, 21 xuồng và phương tiện lặn không người lái, 15 xe không người lái và 10 hệ thống chống UAV. Những sản phẩm đã hoàn thiện hoặc đang trong giai đoạn thử nghiệm này vừa là nội dung trưng bày chủ đạo, vừa phản ánh tham vọng mở rộng hiện diện của Thổ Nhĩ Kỳ trong lĩnh vực không người lái.

Thứ ba, chú trọng hiệu quả chi phí thấp. Kinh nghiệm từ nhiều cuộc xung đột cục bộ cho thấy việc sử dụng quy mô lớn các loại vũ khí giá rẻ đôi khi vẫn có thể đạt hiệu quả chiến đấu tương đương các loại vũ khí công nghệ cao đắt tiền. Vì vậy, các doanh nghiệp quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ đều nhấn mạnh yếu tố hiệu quả chi phí.

Hệ thống phòng không “Enfal-17” do MKE giới thiệu tại triển lãm chủ yếu sử dụng rocket để đánh chặn UAV, với chi phí chỉ bằng khoảng 1/8 các sản phẩm cùng loại. Trang people.com.cn dẫn ý kiến của Tổng giám đốc MKE, ông Keles cho rằng trước các mối đe dọa chi phí thấp, những loại vũ khí có hiệu suất/giá thành cao sẽ hiệu quả hơn trong thực chiến. Ngoài ra, Tổng giám đốc Aselsan, ông Akyol cũng nhận định rằng, trang bị hải quân hiện đang phát triển theo hướng tối ưu chi phí, từ đó hình thành các loại vũ khí tiến công như thiết bị lặn cảm tử “Kilic”. Chủ tịch Baykar, ông Bayraktar, khi giới thiệu hệ thống UAV bầy đàn giá rẻ mới, khẳng định loại hình này sẽ làm thay đổi phương thức tác chiến trong tương lai.

Thứ tư, chú trọng hợp tác quốc tế. Trong nhiều thập niên trước, Thổ Nhĩ Kỳ chủ yếu dựa vào việc tiếp nhận công nghệ tiên tiến từ nước ngoài để nâng cao năng lực công nghiệp quốc phòng; sau khi hình thành nền tảng công nghiệp nhất định, nước này chuyển sang xuất khẩu công nghệ và nghiên cứu phát triển chung.

Tại triển lãm lần này, thỏa thuận xuất khẩu UAV “Kizilelma” ký với Indonesia bao gồm cả nội dung chuyển giao công nghệ. Ngoài ra, Thổ Nhĩ Kỳ còn hợp tác với Pakistan nghiên cứu UAV “Sivrisinek”, đồng thời ký thỏa thuận với United Arab Emirates nhằm tích hợp tên lửa của UAE lên UAV “Akinci”. Trước đó, hai bên cũng từng hợp tác trong tích hợp tên lửa cho UAV TB-2.

Vẫn đối mặt nhiều thách thức

Dù đã tạo được dấu ấn quốc tế về quy mô và giá trị hợp đồng, ngành công nghiệp quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ vẫn đối mặt nhiều thách thức trong quá trình phát triển lâu dài. Bộ trưởng Mua sắm quốc phòng Canada, ông Foer, đánh giá Thổ Nhĩ Kỳ là một trong số ít quốc gia xây dựng được hệ thống công nghiệp quốc phòng tương đối hoàn chỉnh và tăng trưởng nhanh. Tuy nhiên, truyền thông quốc tế cho rằng khả năng duy trì đà phát triển này vẫn còn nhiều yếu tố bất định.

Theo đánh giá của people.com.cn, lợi thế tiên phong của Thổ Nhĩ Kỳ trong lĩnh vực thiết bị không người lái đang đối mặt nguy cơ bị thu hẹp. Trong bối cảnh an ninh quốc tế bất ổn, nhiều quốc gia đẩy mạnh phát triển công nghiệp quốc phòng và đầu tư cho vũ khí không người lái. Cùng với xu hướng “mua trước, hợp tác sau rồi tự phát triển”, Thổ Nhĩ Kỳ sẽ chịu áp lực lớn trong việc duy trì thị phần UAV trong những năm tới.

Ngoài ra, khả năng làm chủ công nghệ cốt lõi của các trang bị chủ lực vẫn là điểm hạn chế của Thổ Nhĩ Kỳ. Dù đặt mục tiêu nội địa hóa hoàn toàn và tuyên bố một số sản phẩm đạt tỷ lệ nội địa hóa trên 90%, nhiều bộ phận quan trọng như động cơ, radar và hệ thống điện tử hàng không vẫn phụ thuộc đáng kể vào công nghệ phương Tây. Tháng 9-2025, Quốc hội Mỹ từng chặn xuất khẩu động cơ F110 cho tiêm kích “Kaan”, đến tháng 12 mới phê duyệt xuất khẩu 10 động cơ, khiến tiến độ bàn giao máy bay bị chậm lại.

Bên cạnh đó, hiệu quả thực chiến của các trang bị mới vẫn gây nhiều tranh cãi. Một số chuyên gia cho rằng thành công trước đây của UAV TB-2 chủ yếu diễn ra trong môi trường đối phương có năng lực phòng không hạn chế. Khi nhiều quốc gia tăng cường phát triển biện pháp chống UAV, khả năng sống sót và hiệu quả tác chiến của các hệ thống như UAV chiến đấu “Kizilelma” hay các loại đạn tuần kích mới của Thổ Nhĩ Kỳ trong môi trường xung đột cường độ cao vẫn cần tiếp tục được kiểm chứng.