Trợ giúp pháp lý 29 năm: Ngày càng chuyên nghiệp, gần dân

Nhìn lại chặng đường gần 3 thập kỷ (6/9/1997-6/9/2026), Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp Cù Thu Anh cho rằng, công tác trợ giúp pháp lý đã có những bước chuyển khá toàn diện, từ hoàn thiện thể chế, mở rộng diện người được trợ giúp pháp lý đến nâng cao chất lượng vụ việc và tính chuyên nghiệp của đội ngũ thực hiện trợ giúp pháp lý.

Hoàn thiện thể chế, tạo nền tảng phát triển trong kỷ nguyên mới

Trong những năm qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, định hướng quan trọng nhằm phát triển hệ thống trợ giúp pháp lý theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại, dễ tiếp cận, tạo cơ sở chính trị để thể chế về trợ giúp pháp lý không ngừng được hoàn thiện.

Nổi bật là Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 9/11/2022 đã đề ra nhiệm vụ: “Xây dựng mạng lưới, nâng cao năng lực của hệ thống dịch vụ pháp lý, trợ giúp pháp lý…”; “Nâng cao vai trò, tính chuyên nghiệp và chất lượng trợ giúp pháp lý, nhất là trong hoạt động tố tụng tư pháp; hiện đại hóa, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong hệ thống trợ giúp pháp lý; mở rộng đối tượng được trợ giúp pháp lý phù hợp với điều kiện của đất nước”.

Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp Cù Thu Anh. (Ảnh: TL)

Tiếp đó, Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị yêu cầu ưu tiên nguồn lực tương xứng cho công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, trợ giúp pháp lý đối với đối tượng đặc thù, yếu thế, đồng bào dân tộc thiểu số.

Bước vào năm 2026, Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng tiếp tục đề ra nhiệm vụ “tiếp tục hoàn thiện chính sách, pháp luật, các thiết chế trong lĩnh vực trợ giúp pháp lý”. Đây là lần đầu tiên trợ giúp pháp lý được giao nhiệm vụ trong Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, thể hiện sự quan tâm ngày càng sâu sắc của Đảng đối với công tác này.

Cùng với định hướng chính trị, hệ thống pháp luật về trợ giúp pháp lý tiếp tục được hoàn thiện, tạo hành lang pháp lý đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong kỷ nguyên mới.

Dấu mốc nổi bật trong năm 2026 là Quốc hội thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý ngày 23/4/2026.

Quốc hội biểu quyết thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý. (Ảnh: THỦY NGUYÊN)

Một trong những điểm đáng chú ý là việc mở rộng diện người được trợ giúp pháp lý và điều kiện được trợ giúp pháp lý, qua đó tăng khả năng tiếp cận công lý của các nhóm yếu thế, người có hoàn cảnh khó khăn trong xã hội.

Luật cũng luật hóa cơ chế trực trợ giúp pháp lý tại Tòa án nhân dân, trong điều tra hình sự và cơ chế hội đồng phối hợp liên ngành về trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng. Những quy định này tạo điều kiện để người thuộc diện được trợ giúp pháp lý được phát hiện, hướng dẫn và tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý ngay từ giai đoạn đầu của quá trình tố tụng.

Bên cạnh đó, Luật bổ sung trách nhiệm của Ủy ban nhân dân cấp xã trong triển khai công tác trợ giúp pháp lý trên địa bàn, góp phần đưa trợ giúp pháp lý đến gần người dân hơn; đồng thời tạo cơ sở pháp lý để đẩy mạnh chuyển đổi số, từng bước hình thành phương thức quản lý và cung cấp dịch vụ trợ giúp pháp lý hiện đại.

Hoạt động ngày càng đi vào thực chất, chú trọng thực hiện vụ việc trợ giúp pháp lý tham gia tố tụng

Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý cho hay, cùng với việc hoàn thiện thể chế, hoạt động trợ giúp pháp lý những năm gần đây có sự chuyển biến rõ nét theo hướng tập trung vào thực hiện vụ việc, nhất là các vụ việc tham gia tố tụng để bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người được trợ giúp pháp lý.

Giai đoạn từ năm 2018 đến hết năm 2025, các tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý trên cả nước đã hoàn thành 266.821 vụ việc, trong đó có 168.044 vụ việc tham gia tố tụng, 96.457 vụ việc tư vấn pháp luật và 2.320 vụ việc đại diện ngoài tố tụng.

Trợ giúp viên pháp lý Trung tâm trợ giúp pháp lý tỉnh Sơn La tham gia bào chữa tại tòa án. (Ảnh: TL)

Tham gia tố tụng tiếp tục là phương thức thực hiện chủ yếu, chiếm khoảng 63% tổng số vụ việc trợ giúp pháp lý. Những con số này không chỉ cho thấy quy mô hoạt động được duy trì ổn định mà còn phản ánh sự chuyển dịch theo hướng đi vào chiều sâu, trực tiếp bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý.

Đặc biệt, chất lượng và hiệu quả vụ việc ngày càng được coi trọng, trở thành một trong những thước đo quan trọng đối với hoạt động trợ giúp pháp lý. Việc đánh giá chất lượng, xác định và theo dõi vụ việc trợ giúp pháp lý thành công được thực hiện thường xuyên. Khoảng 90% vụ việc được đánh giá chất lượng tốt, khoảng 10% được đánh giá khá và đạt chất lượng; không có vụ việc không đạt chất lượng.

Từ ngày 1/1/2018 đến ngày 31/12/2025, cả nước có 50.500 vụ việc tham gia tố tụng thành công. Qua thực tiễn, nhiều vụ việc có ý kiến, lập luận của người thực hiện trợ giúp pháp lý được cơ quan tiến hành tố tụng ghi nhận, mang lại kết quả tích cực cho người được trợ giúp pháp lý; trong đó có những vụ việc được tuyên vô tội, chuyển tội danh, giảm nhẹ hình phạt, thắng kiện, bảo vệ được quyền và lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý.

Những kết quả trên cho thấy hoạt động trợ giúp pháp lý ngày càng đi vào chiều sâu, mang lại hiệu quả thiết thực, góp phần bảo đảm quyền tiếp cận công lý, bình đẳng trước pháp luật, qua đó củng cố niềm tin của người dân vào công lý và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Chất lượng ngày càng được nâng cao, thể hiện rõ tính chuyên nghiệp

Cùng với sự phát triển của hệ thống, tính chuyên nghiệp của đội ngũ trợ giúp viên pháp lý ngày càng được khẳng định.

Việc thực hiện cơ chế trực trợ giúp pháp lý 24/24 giờ trong điều tra hình sự đòi hỏi trợ giúp viên pháp lý, người thực hiện trợ giúp pháp lý phải luôn trong trạng thái sẵn sàng, kịp thời lên đường đáp ứng nhu cầu trợ giúp pháp lý mọi lúc, mọi nơi khi nhận được thông tin, thông báo từ cơ quan chức năng.

Đây không chỉ là yêu cầu về chuyên môn nghiệp vụ mà còn thể hiện trách nhiệm nghề nghiệp, tinh thần phục vụ người dân của đội ngũ thực hiện trợ giúp pháp lý. Đáng chú ý, 87,26% số vụ việc tham gia tố tụng thành công do trợ giúp viên pháp lý thực hiện, qua đó tiếp tục khẳng định vai trò của trợ giúp viên pháp lý là lực lượng nòng cốt, chuyên nghiệp trong cung cấp dịch vụ trợ giúp pháp lý của Nhà nước.

Từ chỗ từng bước hình thành mạng lưới trợ giúp pháp lý, đến nay hệ thống đã chuyển mạnh sang nâng cao chất lượng, hiệu quả và tính chuyên nghiệp của dịch vụ. Người dân thuộc diện được trợ giúp pháp lý không chỉ được bảo đảm “có người giúp” mà ngày càng được tiếp cận dịch vụ pháp lý có chất lượng, kịp thời và phù hợp với yêu cầu của từng vụ việc.

Có thể thấy, trong chặng đường tiếp theo, yêu cầu đặt ra đối với công tác trợ giúp pháp lý không chỉ là mở rộng độ bao phủ mà quan trọng hơn là lấy sự hài lòng của người dân làm thước đo, bảo đảm mỗi người thuộc diện trợ giúp pháp lý đều được thụ hưởng chính sách kịp thời, thuận lợi, hiệu quả.

Với nền tảng thể chế ngày càng hoàn thiện, đội ngũ ngày càng chuyên nghiệp và phương thức cung cấp dịch vụ từng bước hiện đại hóa, trợ giúp pháp lý tiếp tục hướng tới mục tiêu lấy người được trợ giúp pháp lý làm trung tâm, xây dựng hệ thống chuyên nghiệp, hiện đại. Qua đó, góp phần xây dựng nền tư pháp công bằng, nghiêm minh, chuyên nghiệp, hiện đại, phục vụ ngày càng tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân.