Trợ giúp pháp lý ở địa bàn đặc biệt khó khăn: Tháo gỡ 'điểm nghẽn' song hành cùng đột phá chuyển đổi số

Công tác trợ giúp pháp lý đóng vai trò đặc biệt quan trọng, như một chính sách an sinh giúp đồng bào dân tộc thiểu số. Ảnh: L.NGA

Cao Bằng là tỉnh miền núi biên giới có tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) cao nhất cả nước, chiếm tới 96,93% dân số, với 53/56 xã, phường thuộc vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn. Trong bối cảnh đời sống người dân còn nhiều vất vả, công tác trợ giúp pháp lý (TGPL) đóng vai trò đặc biệt quan trọng như một chính sách an sinh mang tính nhân văn sâu sắc của Đảng và Nhà nước.

Nỗ lực vượt qua khó khăn, đưa công lý đến với đồng bào

Theo Báo cáo kết quả công tác TGPL 9 tháng đầu năm 2026 (từ ngày 01/01/2026 đến 22/9/2026) của Trung tâm TGPL Nhà nước tỉnh Cao Bằng, đơn vị đã thụ lý tổng cộng 672 vụ việc TGPL mới (không bao gồm số vụ việc kỳ trước chuyển sang), tăng 29,8% so với cùng kỳ năm 2025. Đáng chú ý, hình thức tham gia tố tụng chiếm tỷ trọng áp đảo với 665 vụ việc (tăng 29,3%), trong khi tư vấn pháp luật ghi nhận 07 vụ việc.

Để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho bà con, Trung tâm đã ban hành 544 Quyết định cử Trợ giúp viên pháp lý và Luật sư tham gia tố tụng bào chữa, bảo vệ cho 665 người thuộc diện được TGPL (tăng 145 người so với cùng kỳ năm trước). Dù lực lượng mỏng chỉ với 23 viên chức, đội ngũ người thực hiện TGPL đã gánh vác khối lượng công việc khổng lồ, xử lý hàng trăm vụ việc phức tạp trải rộng trên địa bàn các huyện vùng sâu, vùng xa.

Chất lượng công tác chuyên môn tiếp tục được khẳng định qua đợt đánh giá chất lượng vụ việc năm 2026 (lần 1). Qua kiểm tra ngẫu nhiên 70/342 hồ sơ vụ việc tham gia tố tụng đã hoàn thành, 100% hồ sơ (70/70) được Hội đồng đánh giá đạt chất lượng tốt, trong đó 50 hồ sơ đạt hiệu quả xuất sắc theo các tiêu chí khắt khe (chiếm 71,4%).

Đồng thời, công tác phối hợp liên ngành trong hoạt động tố tụng được duy trì hiệu quả: Trung tâm tiếp nhận 385 thông báo (434 trường hợp), 153 thông tin (212 trường hợp) và 24 yêu cầu phân công người bào chữa từ các cơ quan tiến hành tố tụng, cùng 55 vụ việc tiếp nhận qua kênh trực điện thoại trong điều tra hình sự.

Bên cạnh những kết quả tích cực, công tác TGPL tại Cao Bằng vẫn đang phải đối mặt với không ít rào cản mang tính đặc thù của địa bàn miền núi. Qua thực tiễn thụ lý, mâu thuẫn và tranh chấp pháp lý của đồng bào DTTS tập trung chủ yếu ở lĩnh vực dân sự, chủ yếu là các tranh chấp liên quan đến đất đai, ranh giới nương rẫy, thừa kế và giao dịch chuyển nhượng tư liệu sản xuất.

Theo ông Nông Văn Dự - Giám đốc Trung tâm TGPL Nhà nước tỉnh Cao Bằng, căn nguyên xuất phát từ việc đất đai được canh tác qua nhiều thế hệ nhưng hoàn toàn thiếu giấy tờ pháp lý chuẩn mực. Đồng bào vùng cao từ trước đến nay thường giao dịch bằng lời nói hoặc giấy tay sơ sài. Khi phát sinh mâu thuẫn bước vào tố tụng, người dân rất lúng túng trong việc chứng minh nguồn gốc đất và thu thập chứng cứ.

Bên cạnh đó, rào cản lớn nhất vẫn nằm ở nhận thức pháp luật và thói quen chủ động tìm kiếm sự trợ giúp pháp lý của người dân còn nhiều hạn chế. Do tâm lý ngần ngại va chạm với cơ quan công quyền, bất đồng ngôn ngữ và đường sá xa xôi, bà con thường chỉ âm thầm chịu đựng hoặc giải quyết theo luật tục cho đến khi sự việc bị đẩy đi quá xa - ông Nông Văn Dự chia sẻ.

Ngoài ra, công tác TGPL còn gặp khó khăn lớn về nguồn lực tài chính công. Ngân sách sự nghiệp cấp cho hoạt động chuyên môn hàng năm còn hạn chế, chưa tương xứng với chi phí thực tế cho các vụ việc tố tụng đòi hỏi nhiều thời gian và công sức đi lại địa hình đèo dốc. Việc phân bổ kinh phí thuộc các Chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG) năm 2026 còn chậm, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ giải ngân và triển khai nhiệm vụ tại cơ sở.

Đẩy mạnh chuyển đổi số và dịch vụ công trực tuyến để tiết kiệm thời gian, chi phí cho bà con

Để vượt qua rào cản địa hình chia cắt và tiết kiệm chi phí cho người dân, Trung tâm TGPL Nhà nước tỉnh Cao Bằng đã lựa chọn chuyển đổi số làm khâu đột phá chiến lược. Cao Bằng đã tiên phong thực hiện toàn bộ các thủ tục hành chính liên quan đến TGPL trên Hệ thống dịch vụ công trực tuyến.

Từ ngày 01/01/2026 đến 22/9/2026, Trung tâm đã tiếp nhận 687 hồ sơ thủ tục hành chính, trong đó hồ sơ tiếp nhận qua hình thức trực tuyến đạt 442 hồ sơ, chiếm tỷ lệ 64,3% (vượt chỉ tiêu 60% theo yêu cầu cải cách hành chính của tỉnh). Tỷ lệ giải quyết hồ sơ đúng hạn đạt mức kỷ lục 99,85% (686/687 hồ sơ), không để xảy ra tồn đọng hay khiếu nại từ phía Nhân dân.

Ông Nông Văn Dự chia sẻ, tỉnh Cao Bằng có khoảng cách địa lý tương đối xa, các huyện vùng cao biên giới như Bảo Lạc, Bảo Lâm cách trung tâm tỉnh gần 200 km, thời gian di chuyển bằng xe máy hay ô tô mất hơn 5 tiếng đồng hồ - tương đương thời gian đi từ thành phố Cao Bằng xuống Hà Nội. Việc đưa toàn bộ thủ tục hành chính lên dịch vụ công trực tuyến mang lại sự tiện lợi rất lớn, giúp người dân dù ở bất kỳ đâu cũng có thể gửi yêu cầu trợ giúp mà không phải tốn thời gian, chi phí đi lại tốn kém.

Song song với việc vận hành hệ thống, Trung tâm tích cực đẩy mạnh truyền thông số qua Fanpage, Trang thông tin điện tử của Sở Tư pháp, đồng thời biên soạn video clip hướng dẫn thao tác từng bước trên ứng dụng VNeID và tích hợp mã QR hướng dẫn trực tuyến vào các ấn phẩm tờ gấp, sổ tay TGPL. Đối với những trường hợp bà con cao tuổi hoặc chưa thạo công nghệ, cán bộ viên chức Trung tâm trực tiếp cầm tay chỉ việc, hỗ trợ thực hiện thao tác trên môi trường điện tử.

Trong thời gian tới, Trung tâm dự kiến mở rộng thêm hình thức đại diện ngoài tố tụng, hỗ trợ ủy quyền làm việc với các cơ quan hành chính khi bà con gặp vướng mắc trong thủ tục cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Sự chủ động, sáng tạo trong ứng dụng công nghệ thông tin không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản trị công mà còn đưa chính sách trợ giúp pháp lý trở thành điểm tựa công lý tin cậy, đồng hành cùng đồng bào vùng cao Cao Bằng trên hành trình phát triển bền vững.