'Trụ đỡ thầm lặng' cho an ninh năng lượng châu Âu giữa khủng hoảng dầu mỏ

Kể từ ngày 28/2, khi cuộc xung đột ở Trung Đông giữa Mỹ-Israel với Iran bùng phát, thế giới dường như không thể tập trung vào điều gì khác ngoài dầu mỏ. Việc phong tỏa eo biển Hormuz đã làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu hụt dầu, kéo theo giá năng lượng tăng vọt và nhiều nhà máy phải tạm ngừng hoạt động.

Sau gần hai tháng khủng hoảng, hoạt động xuất khẩu dầu và khí đốt từ khu vực Vùng Vịnh vẫn chưa có dấu hiệu ổn định. Sự phụ thuộc lớn vào nhiên liệu hóa thạch khiến kinh tế toàn cầu dễ bị tổn thương mỗi khi căng thẳng tại Trung Đông leo thang - và điều này gần như chắc chắn sẽ còn tái diễn.

Trong bối cảnh đó, thủy điện – vốn từ lâu được xem là nguồn năng lượng ổn định – đang được nhìn nhận lại dưới góc độ chiến lược. Không chỉ cung cấp điện, hệ thống đập và hồ chứa còn có khả năng tích trữ năng lượng, giúp cân bằng cung – cầu trong hệ thống điện vốn ngày càng phụ thuộc vào các nguồn biến động như gió và Mặt trời. Hiện nay, hệ thống thủy điện còn có thể đảm nhận vai trò mới: hỗ trợ châu Âu tiến tới tự chủ năng lượng.

Tiềm năng của 'pin tự nhiên'

Nhiều quốc gia châu Âu đã chứng minh tiềm năng của thủy điện. Na Uy là ví dụ điển hình, khi khoảng 88% điện năng tiêu thụ trong nước đến từ thủy điện, đưa nước này trở thành nhà sản xuất thủy điện hàng đầu khu vực. Thụy Điển, Pháp, Italy và Đức cũng duy trì sản lượng đáng kể.

Tuy nhiên, để thủy điện thực sự trở thành giải pháp thay thế nhiên liệu hóa thạch trên diện rộng, yếu tố then chốt nằm ở khả năng lưu trữ năng lượng – một thách thức lớn khi các nguồn tái tạo vốn khó tích trữ hơn dầu mỏ. Trong bối cảnh đó, các hồ chứa thủy điện có thể đóng vai trò như “pin tự nhiên”: khi dư thừa điện, nước được bơm ngược lên hồ; khi nhu cầu tăng, nước được xả qua tua-bin để phát điện.

Na Uy không chỉ mạnh về thủy điện mà còn dẫn đầu về hệ thống lưu trữ năng lượng, hiện chiếm khoảng một nửa công suất lưu trữ thủy điện của châu Âu. Riêng hệ thống sông Otra với 14 hồ chứa, chủ yếu tại khu vực Bykle, có thể tích trữ năng lượng tương đương 20 triệu pin Tesla. Tây Ban Nha cũng sở hữu các hệ thống tương tự, góp phần nâng cao tính linh hoạt của lưới điện.

Những năng lực này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Năm 2023, 49% lượng dầu nhập khẩu ngoài EU đến từ Mỹ, Na Uy, Saudi Arabia, Kazakhstan và Anh; trong khi 71% khí đốt nhập khẩu đến từ Na Uy, Mỹ, Algeria và Nga. Riêng Anh, phần lớn dầu và khí đốt nhập khẩu năm ngoái đến từ Na Uy, Mỹ và Qatar.

Nếu như cách đây 5–10 năm, nguồn gốc nhập khẩu năng lượng chưa phải là vấn đề lớn, thì hiện nay, trong bối cảnh toàn cầu hóa chững lại, quan hệ xuyên Đại Tây Dương căng thẳng và xung đột tại Trung Đông leo thang, các hồ chứa năng lượng trở nên thiết yếu đối với an ninh năng lượng châu Âu.

Nỗ lực mở rộng nguồn năng lượng tái tạo

Song song đó, châu Âu đang tăng tốc phát triển các nguồn năng lượng tái tạo khác. Theo Eurostat, điện gió hiện chiếm hơn 39% sản lượng điện tái tạo của Liên minh châu Âu (EU), thủy điện gần 30% và điện Mặt trời hơn 22%. Tổng thể, gần một nửa điện năng của khu vực đã đến từ các nguồn tái tạo – một bước tiến đáng kể trong quá trình chuyển đổi năng lượng.

Nếu châu Âu tiếp tục mở rộng năng lực lưu trữ năng lượng tái tạo, quá trình chuyển đổi xanh sẽ được đẩy nhanh, đồng thời giảm phụ thuộc vào nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch.

Tuy nhiên, thách thức vẫn hiện hữu. Biến đổi khí hậu có thể ảnh hưởng đến tính ổn định của thủy điện, đặc biệt khi nguy cơ lũ lụt gia tăng. Dù vậy, rủi ro tại châu Âu vẫn được đánh giá ở mức trung bình và không đủ để làm lu mờ vai trò chiến lược của nguồn năng lượng này.

Trong một thế giới nơi dầu mỏ và khí đốt vẫn là tâm điểm cạnh tranh địa chính trị, việc khai thác hiệu quả nguồn nước – thông qua các hệ thống thủy điện – có thể trở thành chìa khóa giúp châu Âu giảm bớt sự lệ thuộc vào năng lượng hóa thạch và định hình một tương lai năng lượng bền vững hơn.