Trung Quốc xử lý "núi" pin xe điện hết vòng đời như thế nào?

Nhà máy pin của CATL xây dựng theo mô hình "1+N" ở Nghi Tân, Tứ Xuyên. Ảnh: Sina.

Hơn 1 triệu tấn pin cũ mỗi năm vào năm 2030

Sự bùng nổ của xe năng lượng mới đang tạo ra một bài toán mới cho Trung Quốc: khi những bộ pin từng được coi là “trái tim” của xe điện hết vòng đời, chúng sẽ đi đâu?

Theo các cơ quan và tổ chức nghiên cứu Trung Quốc, nước này đã bước vào giai đoạn pin động lực bắt đầu “nghỉ hưu” trên quy mô lớn. Năm 2025, lượng pin động lực hết vòng đời phát sinh tại Trung Quốc được ước tính gần 400.000 tấn; đến năm 2030, dự kiến lượng pin thải ra trong riêng một năm có thể vượt 1 triệu tấn.

Đây không chỉ là vấn đề môi trường. Pin lithium-ion chứa lithium, nickel, cobalt, manganese, đồng và nhiều vật liệu có giá trị. Nếu được xử lý đúng cách, chúng có thể trở thành nguồn nguyên liệu cho chính ngành sản xuất pin. Ngược lại, việc tháo dỡ, vận chuyển hoặc xử lý trái quy định có thể gây cháy nổ, rò rỉ hóa chất và ô nhiễm môi trường.

Vì vậy, Trung Quốc đang tìm cách biến “núi pin cũ” thành nguồn tài nguyên mới.

Dây chuyền xử lý pin cũ của CALT. Ảnh: Peopledaily.

Từ “pin cũ” đến quản lý toàn bộ vòng đời

Từ ngày 1/4/2026, Trung Quốc chính thức thực thi quy định mới về thu hồi và sử dụng tổng hợp pin động lực xe năng lượng mới do 6 cơ quan trung ương ban hành.

Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận đã chuyển từ quản lý từng khâu sang “toàn kênh – toàn chuỗi – toàn vòng đời”.

Mỗi bộ pin sẽ có một “chứng minh thư số”, gắn với mã nhận dạng riêng và dữ liệu về quá trình sản xuất, lắp ráp, bán xe, thay thế, sửa chữa, tháo dỡ, thu hồi và tái chế. Trung Quốc đồng thời xây dựng nền tảng truy xuất nguồn gốc quốc gia để theo dõi vòng đời của pin.

Đặc biệt, khi xe điện hết hạn sử dụng, nguyên tắc “cùng thanh lý xe và pin” được đặt ra nhằm hạn chế tình trạng pin bị tách khỏi hệ thống chính thức rồi chảy vào các cơ sở tháo dỡ không đủ điều kiện.

Đây là bước thay đổi quan trọng, bởi vấn đề lớn nhất không chỉ nằm ở công nghệ tái chế mà là làm sao đưa pin hết vòng đời đến đúng nơi xử lý.

CATL: Biến pin cũ thành nguyên liệu cho pin mới

Trong số các doanh nghiệp tham gia mạnh nhất vào lĩnh vực này, nổi bật là CATL (Ningde Times) – nhà sản xuất pin lớn nhất Trung Quốc - thông qua công ty con Brunp Recycling.

CATL xây dựng mô hình tuần hoàn: Sản xuất pin - sử dụng - thu hồi - tái chế - tái tạo nguyên liệu - sản xuất pin mới.

Nơi tập trung pin cũ thu hồi trước khi xử lý. Ảnh: Sohu.

Theo CATL, đến cuối năm 2024, Brunp đã xây dựng mạng lưới hơn 240 điểm thu gom, với công suất xử lý pin phế thải khoảng 270.000 tấn/năm. Doanh nghiệp công bố tỷ lệ thu hồi nickel, cobalt và manganese lên tới 99,6%.

Đến năm 2025, Brunp đã xử lý khoảng 210.000 tấn pin hết vòng đời, trong đó khoảng 80% vật liệu thu hồi được đưa trở lại sản xuất pin. CATL đã mua lại Brunp từ năm 2015, cho thấy hãng không xem tái chế đơn thuần là hoạt động hậu mãi mà là một mắt xích trong toàn bộ chuỗi giá trị pin.

CATL và Brunp đã đầu tư khoảng 32 tỷ NDT xây dựng tổ hợp công nghiệp vật liệu pin tích hợp tại thành phố Nghi Xương, tỉnh Hồ Bắc. Tại khu công nghiệp Brunp, pin hết vòng đời được phân loại theo loại, tình trạng và nguồn gốc, sau đó trải qua các công đoạn truy xuất, xả điện, tháo dỡ, nghiền và tách vật liệu. Sản phẩm thu được là “bột đen” chứa nhiều vật liệu có giá trị, tiếp tục được tinh chế thành nguyên liệu cho sản xuất pin.

Mô hình này biến pin cũ thành một phần của chuỗi cung ứng pin mới, thay vì trở thành chất thải phải loại bỏ.

Các chi tiết pin cũ được rã và phân loại. Ảnh: Sina.

BYD: Tận dụng “đời thứ hai” của pin

Tập đoàn BYD của tỷ phú Vương Truyền Phúc theo đuổi một hướng khác: tận dụng phần dung lượng còn lại của pin sau khi chúng không còn phù hợp với ô tô.

Theo BYD, một số pin đã qua sử dụng từ xe buýt và taxi điện được chuyển đổi thành các hệ thống lưu trữ năng lượng dạng container phục vụ công nghiệp. Thay vì ngay lập tức nghiền nhỏ và thu hồi kim loại, pin vẫn được sử dụng cho một mục đích mới.

Như vậy, về cơ bản có hai hướng xử lý pin hết vòng đời: Một là sử dụng lần hai đối với những bộ pin vẫn còn khả năng hoạt động; hai là tháo dỡ và tái chế vật liệu khi pin không còn phù hợp để tiếp tục sử dụng. Tuy nhiên, chính sách mới của Trung Quốc đang kiểm soát chặt hơn hướng thứ nhất.

Từ tháng 7/2026, Bộ Công nghiệp và Công nghệ thông tin Trung Quốc quyết định bãi bỏ các điều khoản về “sử dụng theo tầng/bậc” (second-life) trong các tiêu chuẩn liên quan và không tiếp tục công nhận các doanh nghiệp thuộc diện này.

Lý do là chất lượng pin sau nhiều năm sử dụng rất khác nhau. Nếu tháo, phân loại rồi ghép lại thành bộ pin mới mà thiếu kiểm soát nghiêm ngặt, nguy cơ quá nhiệt, chập điện và cháy nổ có thể tăng lên. Trung Quốc cũng cấm sử dụng pin động lực cũ, dù nguyên chiếc hay đã tháo, ghép lại thành module hoặc pack, để sản xuất pin cho xe đạp điện và các lĩnh vực bị pháp luật, tiêu chuẩn cấm sử dụng.

Điều này cho thấy Trung Quốc đang ưu tiên an toàn và khả năng truy xuất thay vì cố tận dụng mọi bộ pin cũ bằng mọi giá.

Một nhà máy sản xuất pin xe điện của BYD ở thành phố Đài Châu. Ảnh: Sina.

Tỉnh Tứ Xuyên xây mạng lưới “trung tâm pin”

Cuộc chiến xử lý pin không chỉ diễn ra trong các tập đoàn lớn. Chính quyền địa phương Trung Quốc cũng đang xây dựng hệ thống thu gom và tái chế.

Tại Tứ Xuyên, một trong những trung tâm sản xuất xe năng lượng mới và pin của Trung Quốc, tháng 6/2026 chính quyền công bố 5 thành phố đầu tiên xây dựng trung tâm khu vực gồm Thành Đô, Toại Ninh, Nghi Tân, Đạt Châu và Nhã An.

Các trung tâm được thiết kế theo mô hình “1+N”: tức một doanh nghiệp đầu mối phối hợp với nhiều doanh nghiệp khác hình thành mạng lưới thu gom, vận chuyển, lưu trữ, tháo dỡ, kiểm tra và xử lý.

Mục tiêu là hình thành chuỗi tuần hoàn trong khu vực, giảm vận chuyển pin cũ đường dài và nâng cao hiệu quả thu hồi.

Nghi Tân: mở rộng lên 30 điểm thu gom

Tại thành phố Nghi Tân, hiện có 8 điểm thu gom, đã thu hồi gần 100 tấn pin động lực cũ từ các trạm sửa chữa, xe buýt, taxi hết hạn sử dụng và doanh nghiệp thu hồi xe phế liệu.

Theo kế hoạch đến năm 2027, mạng lưới sẽ mở rộng lên 30 điểm thu gom và xây dựng 1–2 điểm lưu trữ tập trung. Pin sau khi thu gom sẽ được kiểm tra, lưu trữ an toàn rồi chuyển đến các cơ sở xử lý chuyên nghiệp.

Cách làm này giải quyết một mắt xích quan trọng của ngành: đưa pin từ người sử dụng đến đúng cơ sở xử lý.

Toại Ninh: “mỏ lithium” trong pin cũ

Trong khi Nghi Tân chú trọng mạng lưới thu gom, Toại Ninh tập trung vào tái chế vật liệu. Tại các cơ sở xử lý ở đây, pin cũ trải qua các công đoạn nghiền, hòa tách và tinh chế để thu hồi nickel, cobalt, lithium cùng nhiều kim loại có giá trị. Những sản phẩm sau xử lý có thể trở lại chuỗi sản xuất pin mới.

Vì thế, nhà máy tái chế pin ngày càng giống một dạng “mỏ khoáng sản đô thị”: nguyên liệu không nằm dưới lòng đất mà nằm trong những chiếc xe điện đã hết vòng đời.

Một trung tâm thu hồi, xử lý pin xe điện hết vòng đời. Ảnh: CCTV.

Kinh Môn tham vọng thành trung tâm tái chế lớn

Ngoài Tứ Xuyên, Kinh Môn ở Hồ Bắc cũng đang nổi lên như một trung tâm tái chế pin quan trọng. Theo People’s Daily, thành phố từng đưa ra chính sách hỗ trợ 50 NDT cho mỗi tấn pin động lực cũ được thu hồi và xử lý. Mục tiêu của Kinh Môn là xây dựng trung tâm tái chế với công suất xử lý tổng hợp trên 1 triệu tấn/năm vào năm 2030. Nếu đạt mục tiêu này, Kinh Môn có thể trở thành một trong những trung tâm tái chế pin lớn nhất Trung Quốc.

Không còn là câu chuyện riêng của CATL và BYD

Cuộc đua tái chế pin đang mở rộng vượt ra ngoài CATL và BYD. Trong cuộc khảo sát do Bộ Công nghiệp và Công nghệ thông tin Trung Quốc tổ chức tại Quảng Châu và Thâm Quyến tháng 5/2026, danh sách doanh nghiệp tham gia có CATL, BYD, Changan Automobile, GAC, Sunwoda, Brunp Recycling, GEM, Huayou Cobalt và Jinchuan Group, cùng nhiều doanh nghiệp và viện nghiên cứu khác.

Một cấu trúc mới đang hình thành gồm ba nhóm: Nhà sản xuất ô tô: chịu trách nhiệm thu hồi pin từ xe; nhà sản xuất pin: xây dựng mạng lưới thu hồi và tái chế; doanh nghiệp tài nguyên tuần hoàn: tháo dỡ, xử lý và thu hồi vật liệu.

Ranh giới giữa hãng xe, hãng pin và doanh nghiệp khai khoáng vì thế ngày càng mờ đi.

Công nhân thao tác xử lý pin xe điện cũ. Ảnh: Sina.

Pin từ “rác thải” thành tài nguyên chiến lược

Thay đổi lớn nhất của Trung Quốc nằm ở cách nhìn về pin hết vòng đời. Nếu trước đây câu hỏi chủ yếu là “xử lý pin cũ thế nào để không gây ô nhiễm?”, thì hiện nay trọng tâm đã chuyển thành “làm thế nào thu hồi tối đa những nguyên liệu có giá trị để quay trở lại sản xuất?”.

Vì vậy, Trung Quốc không chỉ xây dựng các nhà máy tái chế mà còn thiết lập hệ thống truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn tháo dỡ, vận chuyển, điểm thu gom và trách nhiệm của nhà sản xuất.

Các quy định mới yêu cầu doanh nghiệp sản xuất pin và ô tô chịu trách nhiệm thu hồi; pin hết vòng đời phải được chuyển cho doanh nghiệp tái chế đủ điều kiện hoặc điểm thu hồi do nhà sản xuất thiết lập. Đây là bước chuyển từ mô hình “sản xuất – bán – bỏ” sang: “Sản xuất – sử dụng – thu hồi – tái chế – tái sản xuất”.

Cuộc chiến thứ hai của ngành xe điện Trung Quốc

Trung Quốc đã trở thành cường quốc sản xuất và tiêu thụ xe điện. Nhưng khi thế hệ xe điện đầu tiên bắt đầu hết vòng đời, nước này phải giải một bài toán mới: hàng trăm nghìn, rồi hàng triệu tấn pin cũ sẽ được xử lý như thế nào?

Nếu lượng pin thải vượt 1 triệu tấn mỗi năm vào năm 2030, tái chế pin sẽ không còn là ngành phụ trợ mà có thể trở thành một ngành công nghiệp tài nguyên quy mô lớn.

Với CATL, BYD và các doanh nghiệp như Brunp, GEM hay Huayou Cobalt, pin cũ có thể trở thành nguồn nguyên liệu cho tương lai. Với Nghi Xương, Kinh Môn, Thành Đô, Toại Ninh và Nghi Tân, các trung tâm thu hồi và tái chế có thể trở thành một phần của hạ tầng đô thị xanh.

Quan trọng hơn, đây còn là vấn đề về an toàn, môi trường và an ninh nguyên liệu chiến lược. Một chiếc xe điện có thể mất khả năng chạy trên đường sau 8–10 năm, nhưng vòng đời của lithium, nickel, cobalt hay manganese trong bộ pin không nhất thiết kết thúc ở đó.

Nếu hệ thống mà Trung Quốc đang xây dựng vận hành đúng như thiết kế, “pin hết vòng đời” sẽ không phải điểm kết thúc của chiếc xe điện, mà là điểm bắt đầu của một vòng đời vật liệu mới.