Từ cú 'bẻ lái' rớt đội chuyên Anh đến tiến sĩ vật lý tại Mỹ

Từng không được chọn vào đội tuyển Olympic của khối chuyên Anh, Trần Quốc Đạt (SN 1999, tại Hóc Môn, TP.HCM) rẽ hướng sang Vật lý. Hơn một thập kỷ sau, anh bảo vệ thành công luận án tiến sĩ vật lý tại Mỹ, theo đuổi các nghiên cứu AI trong điều trị ung thư và mở cơ hội nghiên cứu quốc tế cho học sinh Việt Nam.

Ngày chính thức nhận bằng Tiến sĩ Vật lý năng lượng cao sau 5 năm nghiên cứu tại Mỹ, Trần Quốc Đạt nghĩ nhiều đến mẹ. Trong lễ tốt nghiệp, gần như toàn bộ người thân đều có mặt, riêng mẹ anh không kịp sang Mỹ dự ngày vui của con trai. Với Đạt, đó vừa là khoảnh khắc tự hào, vừa là dịp nhìn lại hành trình dài từ cậu học trò ở Việt Nam đến môi trường khoa học quốc tế.

Trần Quốc Đạt, tân tiến sĩ vật lý người Việt tại University of Houston, bang Texas, Mỹ. (Ảnh: NVCC)

Trên mạng xã hội, mẹ của Đạt cũng xúc động nhắc lại hình ảnh cậu bé nặng chưa đầy 2,5 kg khi mới chào đời, thường xuyên ốm đau những năm đầu đi học nhưng luôn say mê học tập. “Mỗi bước chân con đi đều có mẹ đi cùng”, bà viết.

Bước ngoặt từ một lần rẽ hướng

Xuất phát điểm của Đạt không phải là học sinh chuyên Vật lý. Khi còn là học sinh lớp chuyên Anh - Trường THPT Nguyễn Hữu Cầu ở Hóc Môn, TP.HCM và không được chọn vào đội tuyển Olympic của khối chuyên, thay vì bỏ cuộc, Đạt quyết định thử sức với môn Vật lý ở khối không chuyên, lĩnh vực vốn đã thu hút anh từ trước.

Năm đó, đội tuyển chỉ có 3 học sinh. Những ngày ôn luyện kéo dài đến tận 28 Tết, mùng 4 đã quay lại học. Kết quả, cả ba thành viên đều giành Huy chương Vàng.

“Tôi không phải người thông minh nhất trong đội, nhưng lại đạt kết quả cao nhất. Đó là bài học đầu đời giúp tôi tin rằng sự chăm chỉ có thể bù đắp rất nhiều khoảng cách về năng lực”, anh kể.

Quốc Đạt đi du học Mỹ theo diện tự túc từ học kỳ 2 năm lớp 11 tại Trường New America School, thành phố Lakewood, bang Colorado, Mỹ. Sau đó, anh nhận học bổng 75% theo học Đại học Regis University, thành phố Denver, bang Colorado.

Bước ngoặt thứ hai đến vào mùa hè sau năm nhất đại học. Khi mới bước chân vào ngành vật lý, Đạt gần như chưa có kinh nghiệm nghiên cứu. Giáo sư Fred Gray đã trao cho anh cơ hội tham gia một dự án thí nghiệm quy mô quốc gia của Mỹ. Chính mùa hè ấy mở ra cánh cửa đầu tiên đưa anh đến với thế giới nghiên cứu chuyên nghiệp.

Đạt thuyết trình về công trình nghiên cứu tiến sĩ tại hội nghị thường niên ở Viện nghiên cứu quốc gia Fermilab (bang Illinois, Mỹ).

Hành trình chinh phục những bài toán khó

Theo học chương trình tiến sĩ tại trường Đại học University of Houston, Đạt lựa chọn theo đuổi lĩnh vực vật lý năng lượng cao, một trong những ngành đòi hỏi nền tảng toán học, tư duy phân tích và năng lực nghiên cứu chuyên sâu.

Trong quá trình thực hiện luận án, anh nhận nhiều giải thưởng nghiên cứu uy tín tại Mỹ. Công trình tiến sĩ của anh được trao giải thưởng cấp quốc gia từ Universities Research Association (URA) và giải thưởng nghiên cứu của Fermilab – phòng thí nghiệm vật lý hạt hàng đầu nước Mỹ. Ngoài ra, anh cũng được Chính phủ Mỹ chấp thuận định cư theo diện lợi ích quốc gia nhờ các đóng góp trong lĩnh vực khoa học.

Mới đây, một công trình nghiên cứu của Đạt cùng các cộng sự được chấp nhận đăng trên Journal of Applied Clinical Medical Physics (JACMP), tạp chí có ảnh hưởng lớn trong lĩnh vực vật lý y khoa quốc tế. Nghiên cứu tổng hợp và đánh giá các phương pháp tính toán liều điều trị trong xạ trị áp sát, đồng thời đề xuất các hướng phát triển mới cho lĩnh vực này.

Đạt làm việc tại Viện nghiên cứu quốc gia Fermilab, bang Illinois, Mỹ.

Từ vật lý hạt đến AI trong điều trị ung thư

Sau khi hoàn thành chương trình tiến sĩ, Đạt sẽ chuyển sang làm nghiên cứu sau tiến sĩ (Postdoctoral Fellow) tại Louisiana State University (LSU). Đây là bước chuyển quan trọng từ vật lý năng lượng cao sang vật lý y khoa – lĩnh vực ứng dụng các nguyên lý vật lý trong chăm sóc sức khỏe và điều trị bệnh.

Hiện, anh tham gia các dự án nghiên cứu cùng các nhà khoa học và bác sĩ tại LSU và Mary Bird Perkins Cancer Center. Trọng tâm nghiên cứu là ứng dụng học máy, học sâu và các mô hình AI để phân tích tác động sinh học của bức xạ, dự đoán mức độ nhiễm độc của mô lành trong quá trình xạ trị và tối ưu hóa hiệu quả điều trị ung thư.

“Mục tiêu của chúng tôi là giúp việc điều trị ung thư an toàn hơn, chính xác hơn và hiệu quả hơn”, anh nói.

Song song với nghiên cứu, Đạt cũng tiếp tục đào tạo chuyên môn để được cấp phép tham gia điều trị trực tiếp cho bệnh nhân ung thư trong tương lai.

Trao cơ hội cho học sinh, sinh viên Việt Nam

Dù làm việc tại Mỹ, Đạt dành nhiều thời gian cho các hoạt động cố vấn học thuật dành cho học sinh và sinh viên Việt Nam. Anh đang triển khai chương trình tuyển chọn thường niên, mỗi năm lựa chọn hai học sinh THPT trên toàn quốc tham gia nghiên cứu dưới sự hướng dẫn của các chuyên gia trong và ngoài nước.

Các học sinh được tiếp cận phương pháp nghiên cứu khoa học, tham gia dự án thực tế và có cơ hội đóng góp vào các công trình hướng tới công bố quốc tế.

Năm đầu tiên triển khai, chương trình thu hút đông đảo hồ sơ đăng ký từ nhiều địa phương trên cả nước. Đạt cho biết ý tưởng xuất phát từ chính trải nghiệm của bản thân khi còn là sinh viên năm nhất được các giáo sư trao cơ hội bước chân vào môi trường nghiên cứu. “Đây là lý do mình muốn tạo ra những cơ hội tương tự cho các bạn trẻ Việt Nam”, anh nói.

Theo nhà khoa học trẻ, điều quan trọng nhất đối với một người muốn theo đuổi STEM không phải là điểm số hay thành tích, mà là sự tò mò và tinh thần học hỏi. “Tất cả mọi người trong môi trường học thuật đều rất thông minh. Điều tạo nên khác biệt là những ý tưởng của bạn và cách bạn biến chúng thành hiện thực”, anh chia sẻ.

Ở tuổi còn khá trẻ so với nhiều nhà nghiên cứu cùng lĩnh vực, Trần Quốc Đạt vừa khép lại một hành trình quan trọng bằng tấm bằng tiến sĩ. Nhưng với anh, đó không phải điểm kết thúc.

Phía trước vẫn là những bài toán khoa học chưa có lời giải, những dự án nghiên cứu mới và cả nỗ lực đưa nhiều học sinh Việt Nam hơn đến gần với môi trường học thuật quốc tế.

“Đây chỉ là khởi đầu”, anh nói.