Từ hố sụt ở Phong Nha – Kẻ Bàng đến loạt kỳ quan hố sụt nổi tiếng thế giới

Từ hố sụt ở Phong Nha – Kẻ Bàng đến loạt kỳ quan hố sụt nổi tiếng thế giới, câu chuyện của các hố sụt cho thấy chúng không chỉ là một hiện tượng địa chất đơn thuần mà là những cửa sổ mở ra lịch sử hình thành cảnh quan, sự vận động của nước và mối quan hệ mong manh giữa thiên nhiên với hoạt động của con người.

Trong địa chất học, hố sụt (sinkhole hoặc doline) là vùng lõm hình thành khi vật liệu trên bề mặt đất bị cuốn trôi, hòa tan hoặc sụp xuống một khoảng rỗng bên dưới. Chúng có thể xuất hiện đột ngột trong một thời gian ngắn, nhưng cũng có những hố sụt hình thành qua hàng nghìn, thậm chí hàng triệu năm.

Hố sụt phổ biến ở những vùng có đá dễ hòa tan, đặc biệt là đá vôi, đá dolomite và thạch cao. Nước mưa hấp thụ carbon dioxide từ khí quyển và đất, tạo thành dung dịch axit carbonic yếu. Khi thấm xuống các khe nứt, dung dịch này hòa tan đá, dần mở rộng những đường dẫn nước và khoảng rỗng dưới lòng đất. Nếu lớp đá phía trên mất khả năng nâng đỡ, trần hang có thể sụp xuống, tạo thành một hố sâu với vách đá dựng đứng.

Hố sụt Kong ở Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng nhìn từ trên cao. Ảnh: Jungle Boss

Nhưng không phải hố sụt nào cũng hình thành theo cách này. Một số xuất hiện do lớp đất phủ phía trên bị rửa trôi xuống các khe nứt; một số khác liên quan đến hoạt động của dòng nước ngầm, sự biến đổi mực nước hoặc tác động địa chất khác. Con người cũng có thể gây ra hố sụt thông qua khai thác nước ngầm, đào hầm, khai thác khoáng sản và làm thay đổi chế độ thoát nước.

Những hố sụt lớn nhất được biết đến ở Trung Quốc, thường được gọi bằng thuật ngữ "tiankeng" - có thể hiểu là “hố trời”. Đây là dạng địa hình karst sụt lún đặc biệt lớn, thường có vách đá dựng đứng, độ sâu và chiều rộng hàng trăm mét, bên dưới đôi khi chứa rừng nguyên sinh hoặc hệ thống hang động ngầm. Các nhà khoa học xem chúng là những phòng thí nghiệm tự nhiên quý giá để nghiên cứu lịch sử địa chất, thủy văn và đa dạng sinh học.

Sức hấp dẫn của hố sụt nằm ở sự tương phản giữa kích thước khổng lồ và cấu trúc địa hình bất thường. Một khoảng trống sâu hàng trăm mét có thể xuất hiện giữa rừng núi xanh tươi; dưới đáy là một thế giới tách biệt, nơi ánh sáng, độ ẩm, nhiệt độ và nguồn nước tạo nên điều kiện sinh thái riêng. Nhìn từ miệng hố xuống, con người có cảm giác đang đứng trước một cánh cửa mở vào lòng đất.

Hang Sơn Đoòng thuộc Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng, được biết đến là hang động có thể tích lớn nhất thế giới đã được khảo sát. Bên trong hệ thống hang khổng lồ này có hai hố sụt lớn, hình thành khi một phần trần hang bị sập xuống, tạo ra những khoảng thông trực tiếp với bề mặt.

Hố sụt thứ nhất được gọi là Vọng Khủng Long (Doline 1), nằm cách cửa hang khoảng 3 km. Theo số liệu khảo sát của nhóm thám hiểm hang động Anh – Việt, độ sâu tính từ điểm thấp nhất của miệng hố đến đáy hang khoảng 449 m, khu vực rộng nhất khoảng 125 m. Hố sụt thứ hai, thường được gọi là Vườn Địa Đàng (Doline 2), sâu khoảng 252 m, có khu vực rộng khoảng 200 x 175 m.

Hố sụt Vườn Địa Đàng. Ảnh: Oxalis Adventure

Sự sụp đổ của trần hang đã tạo nên những “giếng trời” khổng lồ, cho ánh sáng mặt trời chiếu sâu xuống lòng đất. Tại Vườn Địa Đàng, ánh sáng kết hợp với độ ẩm cao và nguồn vật chất hữu cơ tích tụ đã giúp thảm thực vật phát triển thành một khu rừng nằm giữa hang động. Đây là một cảnh quan hiếm gặp, bởi phần lớn môi trường hang động sâu thường thiếu ánh sáng, không thể duy trì thảm thực vật phát triển như bên ngoài.

Hố sụt Sơn Đoòng còn cho thấy một đặc điểm quan trọng, sụp đổ trần hang không nhất thiết tạo ra một miệng hố đơn giản trên mặt đất. Trong trường hợp này, các khoảng thông giữa hang và bề mặt tạo nên một hệ sinh thái giao thoa giữa môi trường rừng nhiệt đới và thế giới ngầm. Sự thay đổi ánh sáng theo giờ, độ ẩm và dòng không khí khiến mỗi khu vực trong hố sụt có những điều kiện sinh thái khác nhau.

Cũng nằm trong Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng, hố sụt Kong (Kong Collapse) là một trong những cấu trúc địa chất gây ấn tượng nhất khu vực. Hố được các thành viên Hiệp hội Hang động Hoàng gia Anh phát hiện năm 1997, trong quá trình thám hiểm hệ thống hang động ở khu vực này. Ban đầu, nó có tên Ngõ Cụt, sau đó được đổi thành Kong Collapse.

Theo các kết quả khảo sát được công bố, hố sụt có độ sâu khoảng 450 m, tính từ điểm cao nhất trên miệng xuống đáy. Khi nhìn từ trên cao, hình dạng hố cùng địa hình xung quanh gợi liên tưởng đến phần đầu của một con khỉ đột khổng lồ. Tên gọi Kong cũng gắn với hình tượng King Kong trong bộ phim Kong: Skull Island, từng được ghi hình tại khu vực Quảng Bình năm 2017.

Bên trong hố sụt Kong. Ảnh: Jungle Boss.

Khác với những điểm tham quan dễ tiếp cận, Kong là địa hình thám hiểm có mức độ thử thách cao. Du khách muốn xuống đáy hố phải vượt qua những đoạn hang ngầm, bơi trong nước và sử dụng thiết bị đu dây chuyên dụng. Một số hành trình tổ chức trải nghiệm đu dây từ độ cao lớn xuống khu vực đáy hố, đòi hỏi quy trình an toàn nghiêm ngặt và đội ngũ hướng dẫn có chuyên môn.

Kong cũng cho thấy giá trị của việc kết hợp khảo sát địa chất với du lịch thám hiểm. Tuy nhiên, độ sâu và sự hiểm trở không phải lý do để khai thác bằng mọi giá. Những hoạt động tiếp cận cần được giới hạn theo khả năng chịu tải của môi trường và mức độ an toàn của địa hình.

Thuộc địa phận thành phố Trùng Khánh, Trung Quốc, khu karst Vũ Long (Wulong Karst) là một trong những ví dụ tiêu biểu về cảnh quan karst quy mô lớn ở miền Nam quốc gia tỷ dân. Khu vực nổi tiếng với các hố sụt khổng lồ, hệ thống hang động và những cây cầu đá tự nhiên hình thành qua quá trình xâm thực kéo dài.

UNESCO ghi danh Vũ Long vào Di sản thiên nhiên thế giới trong quần thể Nam Trung Hoa Karst. Giá trị nổi bật của khu vực nằm ở sự kết hợp giữa các hố sụt lớn (tiankeng), những hẻm vực sâu và ba cây cầu đá tự nhiên khổng lồ.

Hố sụt trong quần thể karst Vũ Long, với vách đá vôi cao và thảm thực vật bao phủ phần đáy. Ảnh: Go Western China.

Một địa điểm đáng chú ý là hố sụt Thanh Khẩu (Qingkou Giant Doline), có kích thước miệng khoảng 250 x 220 m, độ sâu được ghi nhận khoảng 295 m trong. Đây là một trong những cấu trúc thuộc hệ thống địa hình đặc trưng của Vũ Long.

Bên cạnh đó, khu vực Tam Kiều Thiên Sinh (Three Natural Bridges) gây ấn tượng bởi ba vòm đá tự nhiên khổng lồ nối liền những vách núi. Chúng hình thành khi nước ngầm và dòng chảy bào mòn các tầng đá, mở rộng hang động và làm sụp đổ một phần cấu trúc bên trong. Qua thời gian, những phần đá còn lại tạo thành các cây cầu tự nhiên bắc ngang hẻm vực.

Điểm đặc biệt của Vũ Long là các hố sụt không tồn tại biệt lập mà nằm trong một hệ thống địa hình karst phức tạp. Chúng phản ánh quá trình nâng lên của địa hình, xâm thực của sông suối và sự phát triển của hệ thống hang động qua nhiều giai đoạn địa chất. Đây cũng là lý do UNESCO xem Vũ Long là một trong những khu vực có giá trị tiêu biểu cho cảnh quan karst Nam Trung Hoa.

Hố sụt Đại Thạch Vi (Dashiwei Tiankeng) nằm tại huyện Lạc Nghiệp, khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây, Trung Quốc. Đây là một trong những hố sụt karst nổi tiếng nhất thế giới, đồng thời là địa điểm quan trọng trong nghiên cứu về dạng địa hình tiankeng.

Theo các số liệu địa mạo được công bố, Đại Thạch Vi có miệng hố dài khoảng 600 m, rộng 420 m, độ sâu khoảng 613 m ở vị trí sâu nhất. Không gian khổng lồ này tạo nên một lòng chảo sâu với các vách đá gần như dựng đứng, bao quanh khu vực đáy có thảm thực vật phát triển.

Điều đáng chú ý là hố sụt này từng được thế giới bên ngoài biết đến khá muộn, dù có quy mô rất lớn. Theo UNESCO, Đại Thạch Vi chỉ được biết đến rộng rãi từ năm 1998. Các nhà nghiên cứu đã phải sử dụng dây chuyên dụng để tiếp cận đáy hố, nơi có những điều kiện sinh thái khác biệt so với vùng núi xung quanh.

Những vách đá cao bao quanh giúp hạn chế sự trao đổi trực tiếp giữa đáy hố và môi trường bên ngoài. Tùy theo địa hình, hướng chiếu sáng và nguồn nước, các khu vực dưới đáy có thể hình thành những tiểu môi trường riêng. Nhiều loài thực vật có khả năng thích nghi với điều kiện ánh sáng hạn chế và độ ẩm cao phát triển tại đây.

Các hố sụt lớn như Đại Thạch Vi không chỉ có ý nghĩa về cảnh quan. Chúng còn là nơi lưu giữ những hệ sinh thái có thể chứa các loài ít được biết đến, thậm chí có loài mới đối với khoa học. UNESCO từng nhấn mạnh các hố sụt khổng lồ ở Trung Quốc là những “khu bảo tồn dưới lòng đất” có giá trị nghiên cứu về đa dạng sinh học.

Khác với những hố sụt nằm giữa rừng núi, Great Blue Hole - Hố Xanh Lớn - là một hố sụt ngập nước nằm giữa rạn san hô Lighthouse Reef, ngoài khơi Belize, thuộc vùng biển Caribbean. Nhìn từ trên cao, nó giống một vòng tròn xanh đậm nổi bật giữa vùng nước nông màu ngọc lam.

Hố có đường kính hơn 300 m và độ sâu khoảng 123 m. Đây là một trong những hố sụt dưới biển nổi tiếng nhất thế giới, thu hút sự chú ý của các nhà địa chất, nhà sinh vật biển và thợ lặn.

Great Blue Hole nhìn từ trên cao. Hố sụt hình tròn màu xanh đậm nổi bật giữa vùng nước nông màu ngọc lam của rạn san hô Lighthouse Reef. Ảnh: expedia.com

Great Blue Hole hình thành trong thời kỳ mực nước biển thấp hơn hiện nay, khi khu vực này còn là vùng đất khô. Nước mưa và quá trình phong hóa hóa học đã hòa tan đá vôi, mở rộng các hang động và khoảng rỗng dưới mặt đất. Qua nhiều giai đoạn, trần hang sụp xuống, tạo thành một hố sâu. Khi mực nước biển dâng lên vào cuối kỷ băng hà, nước biển tràn vào và nhấn chìm cấu trúc này.

Điều khiến Great Blue Hole trở nên đặc biệt là những dấu tích của các giai đoạn mực nước biển trong quá khứ vẫn còn được lưu giữ dưới đáy. Các thợ lặn có thể quan sát những cấu trúc đá vôi và các nhũ đá cổ hình thành khi hang còn nằm trên cạn. Chúng là bằng chứng cho thấy cảnh quan dưới biển ngày nay từng là một hệ thống hang động trên đất liền.

Great Blue Hole cũng nằm trong vùng biển có giá trị sinh thái lớn. Rạn san hô Belize là một phần của hệ thống rạn san hô lớn thứ hai thế giới, được UNESCO ghi danh Di sản thiên nhiên thế giới năm 1996. Tuy nhiên, hệ sinh thái này từng chịu nhiều áp lực từ hoạt động phát triển ven biển, khai thác tài nguyên và biến đổi khí hậu.

Great Blue Hole vì vậy là ví dụ điển hình cho mối liên hệ giữa địa chất và sinh thái: một cấu trúc hình thành từ quá trình hòa tan đá vôi trên cạn, sau đó bị biển nhấn chìm và trở thành một phần của cảnh quan đại dương.

Những hố sụt khổng lồ có sức hấp dẫn lớn đối với du lịch, đặc biệt là các loại hình khám phá hang động, leo núi, đu dây và lặn biển. Tuy nhiên, sự mong manh của chúng thường bị che khuất bởi vẻ ngoài hùng vĩ.

Ở những hố sụt có rừng dưới đáy, việc mở đường, xây dựng cơ sở vật chất hoặc tổ chức hoạt động du lịch thiếu kiểm soát có thể làm thay đổi thảm thực vật, gây xáo trộn sinh cảnh và ảnh hưởng đến các loài động vật. Rác thải, tiếng ồn, ánh sáng nhân tạo và sự hiện diện thường xuyên của con người cũng có thể tác động đến những hệ sinh thái vốn tồn tại trong điều kiện tương đối biệt lập.

Đối với các hố sụt ngập nước như Great Blue Hole, hoạt động lặn biển và tàu thuyền cần được quản lý để tránh làm hư hại cấu trúc địa chất, hệ sinh thái san hô và các sinh vật sống trong khu vực. Việc neo đậu không phù hợp, xả thải hoặc tiếp xúc trực tiếp với các cấu trúc dưới nước có thể để lại hậu quả lâu dài.

Bài học từ các địa danh nổi tiếng thế giới là du lịch cần được đặt trong giới hạn sinh thái. Cần đánh giá sức tải của từng khu vực, quy định số lượng khách, thiết kế tuyến tiếp cận phù hợp và yêu cầu hướng dẫn viên tuân thủ quy trình an toàn. Những khu vực nhạy cảm hoặc chưa được nghiên cứu đầy đủ nên được ưu tiên bảo vệ thay vì nhanh chóng đưa vào khai thác.

----------------------

Tài liệu tham khảo: South China Karst / UNESCOChina’s “heavenly pits”, a dive into the unknown / UNESCOEarth from Space: Great Blue Hole / European Space AgencyGeology and geomorphology of Son Doong Cave / Oxalis Adventure