Đại dịch toàn cầu tiếp theo có thể đang âm ỉ tại một trang trại chồn ở Utah?

Một trang trại nuôi chồn. Ảnh: Ole Jensen/Getty Images

Chủng virus cúm gia cầm đã lây lan tại các trang trại ở Mỹ trong 4 năm qua khiến hai người tử vong sau khi tiếp xúc với động vật nhiễm bệnh. Tuy nhiên, đến nay, chưa có bằng chứng cho thấy virus này có khả năng lây truyền bền vững từ người sang người.

Dù vậy, giới chuyên gia cảnh báo nguy cơ này có thể thay đổi nếu virus xuất hiện những đột biến phù hợp. Chỉ một đột biến gene cũng có thể giúp virus cúm gia cầm tăng khả năng xâm nhập tế bào người, mở ra nguy cơ bùng phát đại dịch mới với mức độ nghiêm trọng mà một số chuyên gia lo ngại có thể vượt Covid-19.

Một trong những kịch bản đáng quan tâm là virus tìm được vật chủ trung gian có khả năng nhiễm cả virus cúm gia cầm lẫn virus cúm ở người. Trong điều kiện các động vật sống tập trung với mật độ cao, virus có thêm cơ hội biến đổi và trao đổi vật liệu di truyền, từ đó hình thành những chủng mới.
Nếu chủng virus này tiếp tục có điều kiện tiếp xúc với con người và lây lan mà không được phát hiện kịp thời, nguy cơ dịch bệnh vượt qua ranh giới giữa các loài sẽ gia tăng.

Theo điều tra của ProPublica, một môi trường như vậy đang thực sự tồn tại tại một trang trại nuôi hàng nghìn con chồn lấy lông ở bang Utah, Mỹ. Dịch cúm gia cầm được phát hiện ở đây hồi tháng 8, đã kéo dài hơn hai tháng qua mà chưa được kiểm soát.

Trang trại nuôi chồn lấy lông ở phía tây Provo, Utah, ngày 25/9. Ảnh: Julie Leopo/ProPublica

Vì sao chồn được xem là vật chủ trung gian có thể tạo ra biến thể virus gây đại dịch?

Chồn được các chuyên gia dịch tễ học đánh giá là loài động vật có nguy cơ đặc biệt cao trong quá trình biến đổi virus, bởi đường hô hấp của chúng có cả hai loại thụ thể axit sialic tương tự thụ thể ở chim và người. Đặc điểm này cho phép chồn trở thành một "vật chủ tích luỹ" về mặt sinh học, nghĩa là một cá thể có thể đồng thời nhiễm virus cúm gia cầm và virus cúm mùa ở người.

Các trang trại nuôi chồn đặc biệt đáng lo ngại vì điều kiện chăn nuôi có thể tạo thuận lợi cho quá trình này. Chồn thường được nuôi với mật độ lớn và sử dụng phụ phẩm từ ngành chăn nuôi gia cầm, gia súc làm thức ăn. Những yếu tố đó có thể làm gia tăng cơ hội tiếp xúc với các mầm bệnh có nguồn gốc từ nhiều loài động vật.

Khi hai chủng virus khác nhau cùng xâm nhập một tế bào vật chủ, chúng có thể trao đổi các đoạn vật liệu di truyền thông qua quá trình gọi là tái tổ hợp phân đoạn gene. Sự xáo trộn vật liệu di truyền này có thể nhanh chóng tạo ra một chủng virus lai mới, kết hợp độc lực của virus cúm gia cầm với khả năng lây truyền qua không khí của virus cúm mùa ở người.

Trong khi những biến đổi di truyền ngẫu nhiên liên tục tạo ra các đột biến nhỏ nhưng hiếm khi đủ để virus thích nghi với con người, việc H5N1 lưu hành trong thời gian dài ở những quần thể động vật có vú bị nuôi nhốt với mật độ cao có thể làm gia tăng đáng kể nguy cơ virus lây truyền sang loài mới.

Chồn là một trong những loài động vật có khả năng mang đồng thời virus cúm gia cầm và virus cúm ở người. Ảnh: Julie Leopo/ProPublica

Nhà virus học chuyên nghiên cứu cúm gia cầm Tom Peacock nhấn mạnh sau đợt bùng phát tại Utah rằng, việc để virus nhân lên không kiểm soát trong hàng nghìn cá thể động vật suốt nhiều tháng sẽ tạo ra môi trường thuận lợi cho quá trình thích nghi với vật chủ là động vật có vú. Điều này có thể biến các cơ sở nuôi chồn lấy lông thương mại thành những ổ phát sinh các chủng virus tiềm ẩn nguy cơ gây đại dịch.

Dù khả năng lây truyền H5N1 từ người sang người hiện vẫn rất hạn chế, giới khoa học đặc biệt quan tâm đến khả năng virus tiếp tục biến đổi, bởi nếu xuất hiện một biến thể vừa có độc lực cao, vừa có khả năng lây truyền hiệu quả giữa người với người, hậu quả đối với sức khỏe cộng đồng có thể rất nghiêm trọng.

Cần có biện pháp phòng ngừa

Trong khi Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC) nhận định nguy cơ đối với cộng đồng nói chung vẫn ở mức thấp do chưa ghi nhận tình trạng lây truyền kéo dài từ người sang người, các tổ chức giám sát y tế công cộng cảnh báo rằng việc không xét nghiệm sàng lọc những lao động trực tiếp làm việc tại các trang trại đang khiến cả người lao động lẫn cộng đồng xung quanh đứng trước nguy cơ phơi nhiễm đáng lo ngại.

Những vết sẹo do chồn cào trên tay một công nhân làm việc tại trang trại nuôi chồn. Dù luôn đeo găng tay dài bảo vệ nhưng họ vẫn có thể bị chồn cắn hoặc cào. Ảnh: Julie Leopo/ProPublica

Trường hợp tại Utah hiện chưa đồng nghĩa với việc một đại dịch mới đang hình thành. Khả năng virus cúm gia cầm biến đổi để lây truyền hiệu quả giữa người với người vẫn là nguy cơ cần được đánh giá dựa trên bằng chứng khoa học, thay vì những dự báo mang tính suy đoán. Tuy nhiên, vụ việc cho thấy những lỗ hổng trong giám sát và ứng phó dịch bệnh tại cơ sở chăn nuôi có thể làm gia tăng rủi ro đối với cộng đồng.

Trong bối cảnh thế giới vẫn phải đối mặt với nguy cơ từ các bệnh truyền nhiễm có nguồn gốc động vật, phát hiện và kiểm soát mầm bệnh ngay từ nơi chúng xuất hiện vẫn là một trong những biện pháp quan trọng nhất để ngăn chặn những cuộc khủng hoảng y tế trong tương lai.