Nabta Playa: Bí ẩn cự thạch 7.000 năm tuổi giữa sa mạc Sahara

Ngày nay, Sahara là một trong những vùng đất khô hạn khắc nghiệt nhất hành tinh. Nhưng khoảng 11.000 năm trước, khu vực phía Nam Ai Cập từng có khí hậu ẩm ướt hơn nhiều, với những trận mưa mùa hè tạo nên các hồ nước theo mùa. Một trong những địa điểm quan trọng của thời kỳ ấy là Nabta Playa, nơi các cộng đồng săn bắt, hái lượm và chăn nuôi gia súc từng sinh sống. Tại đây, các nhà khảo cổ phát hiện một quần thể công trình đá cự thạch có niên đại hàng nghìn năm, trong đó nổi bật là vòng tròn đá thường được gọi là “lịch đá Sahara”.

Những công trình tại Nabta Playa được xây dựng chủ yếu trong khoảng 4.600–3.400 TCN. Chúng gồm các phiến đá sa thạch lớn được sắp xếp thành vòng tròn, hình bầu dục và những hàng thẳng có chủ đích. Một số phiến đá cao hàng mét, được vận chuyển và dựng lên giữa vùng đất rộng lớn vốn không có nhiều vật liệu xây dựng. Quy mô và cách bố trí cho thấy cộng đồng cư dân thời đó đã có khả năng tổ chức lao động tập thể, đồng thời sở hữu những hiểu biết nhất định về cảnh quan và các chu kỳ tự nhiên.

Vòng tròn đá cổ đại tại Nabta Playa, thường được gọi là lịch đá Sahara. Ảnh: iflscience.com

Điều khiến Nabta Playa trở nên đặc biệt là mối liên hệ giữa cách sắp xếp các phiến đá và chuyển động của thiên thể. Một số cặp đá trong vòng tròn được cho là tạo thành những đường ngắm hướng về vị trí Mặt Trời mọc vào ngày hạ chí. Thời điểm này cũng gần với giai đoạn bắt đầu mùa mưa ở khu vực, một sự kiện có ý nghĩa sống còn đối với những cộng đồng chăn nuôi phụ thuộc vào nguồn nước và đồng cỏ. Vì vậy, công trình có thể vừa mang ý nghĩa nghi lễ, vừa giúp cư dân nhận biết những thay đổi theo mùa.

Các nhà nghiên cứu còn phát hiện nhiều cấu trúc đá khác trong khu vực, bao gồm những công trình hình bầu dục và các gò đá được cho là có liên quan đến nghi thức mai táng gia súc. Bò giữ vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế và tinh thần của cư dân Sahara thời kỳ ẩm ướt. Một số giả thuyết cho rằng những công trình cự thạch tại Nabta Playa phản ánh tín ngưỡng thờ bò, cũng như mối liên hệ giữa sự sống, nước, Mặt Trời và cái chết. Điều này cho thấy đời sống tinh thần của các cộng đồng tiền sử có thể phức tạp hơn nhiều so với hình dung thông thường.

Những phiến đá sa thạch được sắp đặt thành các cấu trúc cự thạch tại Nabta Playa. Ảnh: thetimes.com

Khoảng 4.800 năm trước, sự dịch chuyển của các hệ thống gió mùa khiến lượng mưa tại khu vực suy giảm, các hồ nước dần biến mất và Sahara trở nên khô hạn hơn. Cư dân Nabta Playa buộc phải rời bỏ vùng đất từng nuôi sống họ, có thể di chuyển về phía thung lũng sông Nile. Một số nhà nghiên cứu cho rằng những biến động dân cư này góp phần thúc đẩy sự phát triển văn hóa và xã hội ở Thượng Ai Cập thời tiền triều đại, dù mối liên hệ cụ thể vẫn còn được thảo luận.

Ngày nay, Nabta Playa là minh chứng đáng chú ý cho khả năng quan sát thiên nhiên và tổ chức xã hội của con người tiền sử. Công trình này có niên đại sớm hơn Stonehenge hàng nghìn năm, cho thấy việc xây dựng các công trình đá gắn với thiên văn và nghi lễ đã xuất hiện từ rất lâu trước khi những nền văn minh đô thị lớn hình thành. Giữa vùng Sahara tưởng chừng chỉ có cát và đá, “lịch đá” Nabta Playa vẫn lưu giữ dấu vết về một thế giới từng xanh tươi, nơi con người đã biết ngước nhìn bầu trời để tìm hiểu nhịp điệu của tự nhiên.

Loài hoa khổng lồ có hình dáng như vương miện từng xuất hiện từ hàng trăm triệu năm trước.