Từ ký ức nhân chứng đến ngày khai quật hố chôn tập thể ở Công viên Lê Thị Riêng

Ngày 30/6 tới, TP.HCM dự kiến tổ chức lễ động thổ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng (phường Hòa Hưng) - Nghĩa địa Đô Thành (Nghĩa trang Chí Hòa - Chợ Quán) trước đây.

Đây là bước tiếp theo trong quá trình xác minh kéo dài nhiều năm liên quan đến thông tin về các khu mộ tập thể được cho là nơi chôn cất các cán bộ, chiến sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.

Hố chôn tập thể qua lời kể các nhân chứng

Một trong những cơ sở quan trọng để các cơ quan chức năng đi đến quyết định chuẩn bị khai quật là hệ thống lời kể của các nhân chứng từng trực tiếp chứng kiến việc chôn cất tại Nghĩa địa Đô Thành sau cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.

Bức ảnh Bộ Tư lệnh TP.HCM công bố, nhằm tìm kiếm nhân chứng để xác định vị trí chôn cất hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng.

Trong số đó, ông Nguyễn Thành Phước (xã Xuân Thới Sơn, TP.HCM) là người gắn bó nhiều năm với khu vực này. Thời điểm Mậu Thân 1968, ông mới 12 tuổi và sống tại khu Bắc Hải, cách nghĩa địa không xa.

Theo ký ức của ông, khoảng 9-10 giờ sáng những ngày sau giao tranh, ông cùng nhóm trẻ em trong khu vực chạy vào nghĩa trang và chứng kiến cảnh nhiều xe tải GMC, xe cứu hỏa và xe ủi liên tục đưa thi thể tới nơi chôn cất.

"Tôi thấy có xe ủi, xe cứu hỏa và mấy chiếc xe tải GMC chở thi thể tới nghĩa trang. Mùi tử khí rất nặng. Người trực tiếp đưa thi thể xuống hầm chủ yếu là lính cứu hỏa", ông Phước kể.

Điều ông nhớ rõ nhất là những rãnh đất lớn đã được đào sẵn. Có tổng cộng ba rãnh chôn tập thể nhưng chỉ sử dụng hai rãnh. Mỗi rãnh sâu hơn 2m, rộng khoảng 4m và dài gần 50m. Thi thể được đưa về liên tục trong nhiều giờ.

"Một số người mặc áo sơ mi trắng, quần tây đen, còn rất trẻ. Nhưng phần lớn là các chú giải phóng quân. Tôi ước tính mỗi rãnh mộ có khoảng 300 đến 350 người", ông nói.

Điều khiến ông Phước trăn trở suốt nhiều năm là nhiều người cho rằng toàn bộ hài cốt đã được di dời khi giải tỏa nghĩa địa để xây dựng Công viên Lê Thị Riêng.

"Tôi khẳng định là chưa. Khi bốc mộ để chuyển đi, người ta chỉ di dời những ngôi mộ có bia, có nấm. Những khu đất bằng phẳng như rãnh chôn tập thể thì vẫn để nguyên", ông khẳng định.

Nhân chứng Nguyễn Tuấn Nhã.

Không chỉ ông Phước, nhiều nhân chứng khác cũng kể lại những ký ức tương tự.

Ông Nguyễn Đình Đạt (ngụ phường Tân Mỹ, TP.HCM) nhớ rõ buổi sáng theo cha tới nghĩa trang sau khi nghe tin có xe chở thi thể chiến sĩ về đây. Từ vị trí gần cổng nghĩa trang, ông chứng kiến những xe tải liên tục lùi vào phía trong.

"Khi tôi bước vô khoảng 2-3 mét thì có xe tải chở thi thể lùi vào. Tự nhiên mình bị đẩy vô sâu luôn", ông kể.

Trong ký ức của ông Đạt, những chiếc xe nối đuôi nhau đi vào khu vực phía trong, nơi các thi thể được đưa xuống rồi chuyển tiếp đến các khu chôn cất.

Một nhân chứng khác là ông Võ Huy Thịnh (ngụ phường Cầu Kiệu, TP.HCM) kể rằng, thời điểm đó ông mới 12 tuổi. Từ khu vực chợ Ông Tạ, ông nghe tiếng còi xe cứu thương hú liên tục từ hướng nghĩa trang Chí Hòa nên tò mò đi theo.

Đứng trên một ngôi mộ cao để quan sát, ông nhìn thấy các xe cứu thương lần lượt đưa thi thể tới khu vực gần nhà xác rồi chuyển tiếp vào nơi chôn cất phía sau.

"Tôi thấy thi thể đưa về rất nhiều, đa số là nam giới", ông nhớ lại.

Nhân chứng Nguyễn Thành Phước (trái) và Nguyễn Đình Đạt thuật lại khảong khắc 58 năm trước.

Trong khi đó, ông Nguyễn Tuấn Nhã vẫn còn ám ảnh bởi hình ảnh những người lính trẻ được đưa về nghĩa trang sau giao tranh.

"Tôi thấy rất nhiều thi thể mặc quần đùi, áo bà ba đen. Có người ruột tượng bung ra, đạn rơi xuống đất. Những người đó trẻ lắm, chắc chỉ khoảng 20-25 tuổi thôi", ông kể.

Từ ảnh chiến trường đến kết quả quét radar

Nếu lời kể của các nhân chứng là mảnh ghép đầu tiên thì những năm gần đây, quá trình xác minh tiếp tục được bổ sung bằng các nguồn tư liệu lịch sử và nghiên cứu khoa học.

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà trao đổi việc xác minh, tìm kiếm hài cốt liệt sĩ với Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng và các chuyên gia, nhân chứng.

Tại hội thảo xác minh thông tin liệt sĩ, mộ liệt sĩ ở khu vực Nghĩa địa Đô Thành đầu tháng 6, Đại tá Bùi Yên Tĩnh - Phó Cục trưởng Cục Tác chiến, Bộ Tổng Tham mưu Quân đội nhân dân Việt Nam cho biết, nhóm nghiên cứu đã khai thác nhiều nguồn tư liệu khác nhau để tái dựng hiện trạng khu vực nghĩa địa trước khi nơi đây được chuyển đổi thành Công viên Lê Thị Riêng.

Nguồn tư liệu gồm 3 bức ảnh hiện trường, trong đó có một ảnh màu của hãng tin AP còn lưu giữ chú thích gốc; ảnh vệ tinh, không ảnh do Mỹ và Pháp lưu trữ; bản đồ Đô thành Sài Gòn trước năm 1975; bản đồ TP.HCM sau năm 1975 cùng nhiều tài liệu lịch sử liên quan.

Theo Đại tá Bùi Yên Tĩnh, các nguồn tư liệu này không được sử dụng riêng lẻ mà được đối chiếu với hồ sơ lưu trữ, lời kể nhân chứng và kết quả khảo sát thực địa.

"Trên cơ sở kết hợp phân tích ảnh, tư liệu lịch sử và công nghệ radar xuyên đất, bước đầu đã xác định được ba rãnh mộ tập thể nằm trong khu vực Nghĩa địa Chợ Quán và Nghĩa địa Chí Hòa", Đại tá Bùi Yên Tĩnh cho biết.

Theo tính toán sơ bộ của nhóm nghiên cứu, mỗi rãnh mộ có thể chứa khoảng 300 thi thể. Tổng số hài cốt được chôn cất tại đây được ước tính khoảng 900 liệt sĩ và đồng bào.

Tuy nhiên, một số chuyên gia nhận định quy mô thực tế có thể còn lớn hơn.

Bộ Tư Lệnh TP.HCM khảo sát tại Công viên Lê Thị Riêng.

Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng, người dành 8 năm thu thập tư liệu phục vụ việc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng cho rằng, ngoài ba rãnh mộ đã được nhận diện, khu vực này có thể còn tồn tại thêm các rãnh chôn tập thể khác.

Dựa trên các dấu hiệu địa tầng, ảnh tư liệu và kết quả phân tích hiện trường, ông Thắng nhận định khu vực Nghĩa địa Đô Thành trước đây có khả năng tồn tại ít nhất năm rãnh mộ tập thể liên quan đến các chiến sĩ và đồng bào hy sinh trong các đợt giao tranh tại Sài Gòn - Gia Định.

Những nhận định này tiếp tục được kiểm chứng bằng các biện pháp khảo sát khoa học.

Ngày 15/6, Bộ Tư lệnh TP.HCM phối hợp với Viện Thiết kế thuộc Tổng cục Hậu cần - Kỹ thuật, Trường Đại học Bách khoa TP.HCM, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (ĐHQG TP.HCM) và Tổng Công ty Cấp nước Bến Thành triển khai khảo sát địa vật lý tại ba khu vực được khoanh vùng trong Công viên Lê Thị Riêng.

Các đơn vị sử dụng radar xuyên đất và phương pháp điện trở suất để quét tìm các cấu trúc bất thường dưới lòng đất.

Kết quả khảo sát bước đầu ghi nhận nhiều điểm dị thường tại cả ba khu vực.

Theo cơ quan chuyên môn, radar xuyên đất hoạt động bằng cách phát sóng điện từ xuống lòng đất, ghi nhận tín hiệu phản xạ từ các vật thể hoặc cấu trúc nằm bên dưới bề mặt. Trong khi đó, phương pháp điện trở suất được sử dụng để xác định những khu vực có đặc tính địa chất khác biệt so với môi trường xung quanh.

Quét radar xuyên đất, bước đầu phát hiện vị trí nghi là hố chôn liệt sĩ.

Việc kết hợp hai phương pháp giúp tăng khả năng nhận diện các cấu trúc bất thường, từ đó khoanh vùng những vị trí cần tiếp tục kiểm tra bằng khai quật thực địa.

Bộ Tư lệnh TP.HCM nhận định, từ các tài liệu lưu trữ của Việt Nam, hồ sơ và ảnh tư liệu được phía Hoa Kỳ giải mật, lời kể của nhân chứng cùng kết quả khảo sát thực địa đã hình thành một hệ thống dữ liệu có sự kiểm chứng lẫn nhau.

Do đó, có đầy đủ cơ sở lịch sử, cơ sở khoa học, cơ sở pháp lý và cơ sở thực tiễn để xác định có khu mộ liệt sĩ tập thể tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng hiện nay.

Cuộc khai quật sau 58 năm

Những kết quả khảo sát bằng radar xuyên đất được xem là bước mới nhất trong quá trình xác minh kéo dài nhiều năm qua.

Ngày 19/6, Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung - Chính ủy Bộ Tư lệnh TP.HCM cho biết, việc tìm kiếm được triển khai theo một quy trình gồm 5 bước. Đến nay, các lực lượng chức năng đã hoàn thành 4 bước và đang chuẩn bị bước cuối cùng là tổ chức tìm kiếm, quy tập thực địa.

Điểm đáng chú ý là nhiều nguồn dữ liệu khác nhau đang cùng hướng đến một khu vực.

Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung chia sẻ về quá trình xác minh, tìm kiếm.

Từ các hình ảnh, tọa độ do kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng cung cấp, lời kể của các nhân chứng đến báo cáo của các đơn vị từng tham gia chiến đấu, nhiều nguồn thông tin đều cho thấy khả năng cao các rãnh mộ tập thể nằm phía sau khu nhà truyền thống, dọc tuyến đường đi gần bờ hồ trong Công viên Lê Thị Riêng hiện nay.

"Việc tìm kiếm có 5 bước đã làm 4 bước. Bước cuối cùng là tổ chức tìm kiếm, quy tập sẽ thực hiện trong thời gian tới", Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung cho biết.

Theo kế hoạch, lễ động thổ sẽ được tổ chức vào sáng 30/6.

Hoạt động tìm kiếm dự kiến triển khai trong khoảng 3 tháng tại ba khu vực với tổng diện tích khoảng 2.500m2. Trong đó, khu vực 1 rộng khoảng 800 m² , khu vực 2 rộng khoảng 1.200 m² và khu vực 3 rộng khoảng 500 m² .

Để phục vụ công tác khai quật, các đơn vị chức năng đã bắt đầu chuẩn bị mặt bằng, khảo sát hạ tầng kỹ thuật, bố trí khu vực lưu mẫu sinh phẩm, lưu giữ hài cốt, nhà bạt phục vụ chuyên môn và các phương án bảo đảm an ninh, an toàn.

Lực lượng làm nhiệm vụ sẽ triển khai theo hình thức "cuốn chiếu", ưu tiên những khu vực thuận lợi trước, những vị trí phức tạp sẽ thực hiện sau. Trước khi khai quật, toàn bộ khu vực sẽ được rà phá vật liệu nổ để bảo đảm an toàn.

Công viên Lê Thị Riêng (875 Cách Mạng Tháng Tám, phường Hòa Hưng, TP.HCM).

Lớp bê tông bề mặt sẽ được bóc tách bằng phương tiện cơ giới với độ sâu khoảng 40-50cm. Khi tiếp cận khu vực nghi vấn hoặc các tầng đất nguyên thổ, lực lượng tìm kiếm sẽ chuyển sang đào thủ công.

Đất được bóc tách theo từng lớp mỏng từ 10-15cm. Mỗi lớp đất sau khi đào sẽ được sàng lọc cẩn thận nhằm phát hiện hài cốt, quân trang, di vật hoặc các dấu vết liên quan nếu có.

Đây là phương pháp thường được áp dụng trong các đợt tìm kiếm hài cốt liệt sĩ quy mô lớn nhằm hạn chế tối đa nguy cơ bỏ sót hiện vật hoặc làm ảnh hưởng đến cấu trúc ban đầu của khu vực chôn cất.

Theo kế hoạch dự kiến, nếu phát hiện và quy tập được hài cốt liệt sĩ, lễ truy điệu và an táng sẽ được tổ chức tại Nghĩa trang Liệt sĩ TP.HCM vào cuối tháng 9.