Từ Lương Xâm - nơi lưu giữ chứng tích trận Bạch Đằng lịch sử năm 938

Cụm di tích Từ Lương Xâm tọa lạc trên một khu đất rộng, cao ráo, ở phía Đông Bắc của phường Đông Hải, thành phố Hải Phòng (trước đây thuộc phường Nam Hải, quận Hải An cũ) và là 1 trong 22 di tích quốc gia và cấp thành phố trên địa bàn quận Hải An thờ Đức Vương Ngô Quyền, được suy tôn là “Từ Cả”, nơi đứng đầu phụng thờ Đức Vương Ngô Quyền. Chứng tích lịch sử còn lưu giữ lại về một trận Bạch Đằng giang “Vang dội đến nghìn thu” với nhiều giá trị lịch sử lớn lao để lại cho hậu thế ngày nay.

Toàn cảnh di tích. Ảnh: Tiến Bảo

Theo sử sách để lại, Từ Lương Xâm được xây dựng nguy nga từ thời Hậu Lê và trùng tu lại vào thời Nguyễn. Vì vậy, toàn bộ kiến trúc hiện nay mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn, chỉ có một số kiến trúc là mang phong cách thời Lê.

Năm 938, Ngô Quyền lãnh đạo nhân dân đánh bại quân Nam Hán trong trận chiến trên sông Bạch Đằng lịch sử, chấm dứt hơn 1.000 năm đêm trường Bắc thuộc, mở ra một kỷ nguyên độc lập, tự chủ lâu dài của dân tộc. Với công đức của ông, nhiều triều đại đã ban sắc phong suy tôn Ngô Quyền là “Thượng đẳng tối linh Đại Vương, là Ngô Vương Thiên Tử, là vị tổ trung hưng của dân tộc”.

Kiệu thờ được đặt tại Từ Lương Xâm. Ảnh: Tiến Bảo

Mặt chính của di tích nhìn về phía Đông hướng ra cửa biển Bạch Đằng. Tương truyền để chuẩn bị cho trận Bạch Đằng năm 938, Ngô Quyền đã chọn nơi đây làm nơi chứa lương thảo, nơi đặt căn cứ bản doanh để quan sát và chỉ huy trận Bạch Đằng lịch sử. Ông đã chọn một vị trí thuận lợi để trực tiếp chỉ huy việc xây dựng bãi cọc, bố trí lực lượng, tổ chức trận địa mai phục sẵn sàng tiêu diệt quân xâm lược Nam Hán.

Di tích Từ Lương Xâm vẫn còn vết tích của đường vành kiệu thuở ấy. Một trong những điều làm nên giá trị lịch sử của di tích quốc gia đặc biệt Từ Lương Xâm là nơi đây lưu giữ các hiện vật xuyên suốt thời kỳ dài hào hùng dựng nước và giữ nước của dân tộc, bao gồm: 125 hiện vật, cổ vật và 25 đạo sắc phong niên đại từ năm 1522 đến 1924 của các triều đại Lê sơ, Mạc, Lê Trung Hưng, Tây Sơn, Nguyễn.

Đặc biệt, trong Từ Lương Xâm còn lưu giữ 3 chiếc cọc - được cho là chứng tích của trận Bạch Đằng lịch sử năm 938. Ảnh: Tiến Bảo

Trường tồn cùng lịch sử, lễ hội truyền thống Từ Lương Xâm theo thông lệ hằng năm được tổ chức từ ngày 16 đến 18 tháng Giêng. Với giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và kiến trúc, Từ Lương Xâm đã được ghi nhận qua nhiều mốc son quan trọng. Năm 1986, di tích được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia. Năm 2022, lễ hội truyền thống Từ Lương Xâm được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đến năm 2025, Từ Lương Xâm vinh dự được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt, khẳng định vị thế và giá trị tiêu biểu trong hệ thống di sản văn hóa - lịch sử của dân tộc.

Tượng Đức Vương Ngô Quyền. Ảnh: Tiến Bảo

Ngô Quyền sinh năm 898 tại làng Mông Phụ, Đường Lâm, trong một gia đình hào trưởng có truyền thống yêu nước. Từ sớm, ông đã bộc lộ tư chất mưu lược, võ nghệ hơn người và tầm nhìn chính trị sắc sảo. Ông nối chí cha, tập hợp lực lượng và trở thành một hào trưởng hùng mạnh trong vùng. Năm 931, ông được Dương Đình Nghệ cử làm tướng tiên phong đánh đuổi giặc Nam Hán, chiếm thành Đại La và cai quản vùng đất Ái Châu.

Di tích là nhân chứng giúp các thế hệ trẻ hướng đến cuộc sống tốt đẹp hơn. Ảnh: Tiến Bảo

Bối cảnh lịch sử khi ấy đầy biến động. Nội bộ đất nước xuất hiện phản thần Kiều Công Tiễn, cầu viện nhà Nam Hán, đe dọa nền tự chủ non trẻ. Trước nguy cơ ngoại xâm, Ngô Quyền đã thể hiện bản lĩnh của một nhà lãnh đạo kiệt xuất: Nhanh chóng trừ nội phản, thống nhất lực lượng, đồng thời xây dựng một chiến lược quân sự táo bạo, chưa từng có trong lịch sử chiến tranh khu vực.

Ông lựa chọn sông Bạch Đằng làm nơi quyết chiến, dựa vào quy luật thủy triều để biến dòng sông thành “bẫy thép” tiêu diệt kẻ thù. Hàng ngàn cọc gỗ lớn được bịt sắt, đóng ngầm dưới lòng sông. Khi triều lên, Ngô Quyền nhử quân Nam Hán tiến sâu vào trận địa. Đến lúc nước rút, thuyền giặc mắc cạn, đội hình rối loạn, bị cọc gỗ đâm thủng và hứng chịu đòn phản công quyết liệt của quân dân ta.

Tháng 3 mùa hoa gạo nở đỏ tại Từ Lương Xâm. Ảnh: Tiến Bảo

Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 không chỉ là một thắng lợi quân sự, mà còn là bước ngoặt lịch sử: Chấm dứt hơn một nghìn năm Bắc thuộc, khẳng định nền độc lập lâu dài của dân tộc Việt Nam. Từ đây, đất nước bước vào thời kỳ tự chủ, mở ra triều đại Ngô và đặt nền móng cho các triều đại độc lập về sau.

Toàn cảnh di tích quốc gia đặc biệt. Ảnh: Tiến Bảo

Trải qua hơn một nghìn năm Bắc thuộc, chiến công của Đức Vương Ngô Quyền vẫn còn vang vọng trong từng nhịp sóng Bạch Đằng và từng nén hương dâng tại di tích quốc gia đặc biệt Từ Lương Xâm. Khu di tích hôm nay không chỉ là nơi lưu giữ ký ức lịch sử, mà còn là không gian giáo dục truyền thống, hun đúc lý tưởng sống cho thế hệ trẻ.

Vĩnh Quân