Tư Mã Thiên: Người bị làm nhục vẫn quyết sống để hoàn thành bộ sử vĩ đại

Tư Mã Thiên, sống khoảng năm 145–86 trước Công nguyên, dưới thời Tây Hán, thường được xem là nhân vật đặt nền móng quan trọng cho truyền thống sử học Trung Hoa. Công trình lớn nhất của ông, Sử ký (Shiji), không chỉ ghi chép lịch sử mà còn biến lịch sử thành một tác phẩm có chiều sâu về con người, quyền lực và số phận.

Ảnh: min

Tư Mã Thiên sinh ra trong một gia đình có truyền thống làm quan sử. Cha ông, Tư Mã Đàm, giữ chức Thái sử lệnh và đã khởi xướng việc biên soạn một bộ thông sử lớn. Sau khi cha qua đời, Tư Mã Thiên tiếp tục công việc ấy, với tham vọng kể lại lịch sử Trung Hoa từ thời Ngũ Đế trong truyền thuyết cho tới thời Hán Vũ Đế đương thời.

Nhưng cuộc đời ông rẽ sang một hướng bi thảm vào năm 99 trước Công nguyên. Trong chiến dịch chống Hung Nô, viên tướng Lý Lăng đầu hàng đối phương. Tư Mã Thiên lên tiếng bênh vực ông và vì vậy bị triều đình kết tội. Ông phải chịu cung hình, một hình phạt nhục nhã và đau đớn. Thay vì lựa chọn cái chết để bảo toàn danh dự theo quan niệm đương thời, Tư Mã Thiên quyết định sống và hoàn thành di nguyện của cha. Chính trải nghiệm ấy khiến phần tự truyện trong Sử ký trở thành một trong những đoạn văn nổi tiếng nhất của văn học Trung Hoa cổ đại.

Ảnh: vocus

Khoảng 130 thiên của Sử ký đã tạo nên một mô hình viết sử có ảnh hưởng lâu dài. Tác phẩm kết hợp bản kỷ về các hoàng đế, biểu ghi niên đại, thư bàn về những vấn đề như lễ nhạc và kinh tế, thế gia về các chư hầu và liệt truyện về những nhân vật nổi bật. Cấu trúc “kỷ truyện thể” này sau đó trở thành khuôn mẫu quan trọng cho các bộ chính sử Trung Hoa về sau.

Điều đặc biệt ở Tư Mã Thiên là ông không chỉ viết về hoàng đế. Trong Sử ký có cả những tướng lĩnh, học giả, thương nhân, thích khách, người du hiệp và những nhân vật ở các vùng bên ngoài trung tâm Trung Hoa. Ông cũng đưa vào tác phẩm những câu chuyện, lời đối thoại và những số phận cá nhân, khiến lịch sử không còn chỉ là danh sách các triều đại và chiến tranh.

Ảnh: sohu

Tư Mã Thiên vì thế không đơn giản là người “ghi chép quá khứ”. Ông cố gắng tìm kiếm quy luật đằng sau sự hưng vong của các triều đại và đặc biệt quan tâm đến câu hỏi: tại sao những con người tài năng lại thành công, thất bại hoặc bị lịch sử vùi lấp?

Hơn hai nghìn năm sau, Sử ký vẫn là một trong những nguồn tư liệu nền tảng để nghiên cứu Trung Hoa cổ đại. Di sản lớn nhất của Tư Mã Thiên có lẽ nằm ở một ý tưởng giản dị nhưng mạnh mẽ: lịch sử được tạo nên bởi con người và muốn hiểu lịch sử phải nhìn vào cả những con người đứng sau những biến cố lớn.

Loài hoa khổng lồ có hình dáng như vương miện từng xuất hiện từ hàng trăm triệu năm trước.