Từ mạch nguồn văn hóa đến miền du lịch cộng đồng

Giữa đại ngàn miền Tây xứ Thanh, vùng đất Mường Đeng xưa thuộc xã Yên Thắng ngày nay, lưu giữ những lớp trầm tích văn hóa của đồng bào Thái. Từ nếp nhà sàn, sắc màu thổ cẩm đến câu khặp, điệu xòe, những giá trị được trao truyền qua bao thế hệ đang mở thêm sinh kế cho người dân. Phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn bản sắc trở thành hướng đi có ý nghĩa đối với vùng đất này.

Mường Đeng (xã Yên Thắng) ẩn mình giữa đại ngàn.

Mường Đeng (xã Yên Thắng) ẩn mình giữa đại ngàn.

Sức hút từ mạch nguồn văn hóa

Yên Thắng thuộc không gian Mường Đeng xưa, nơi đồng bào Thái cư trú lâu đời, bền bỉ vun đắp bản sắc trong lao động và sinh hoạt. Núi rừng, bản làng cùng phong tục truyền thống tạo nên vốn quý để địa phương phát triển du lịch. Khi người dân biết trân trọng và khai thác hợp lý vốn quý ấy, văn hóa có thêm điều kiện được gìn giữ trong đời sống.

Những nếp nhà sàn thấp thoáng bên triền núi, dòng suối trong veo len qua bản, ruộng bậc thang tại bản Ngam óng vàng mùa lúa chín làm nên vẻ đẹp riêng của Yên Thắng. Du khách có thể theo bà con ra đồng, xuống suối bắt cá, cảm nhận nhịp sống miền sơn cước. Chính sự gần gũi ấy tạo nên sức hấp dẫn cho du lịch cộng đồng, nơi mỗi trải nghiệm gắn với con người và cuộc sống bản địa.

Trong hành trình khám phá vùng đất này, chợ phiên Ngàm Pốc là điểm giao lưu, trao đổi hàng hóa giữa người dân địa phương với bà con xã Pao, huyện Sầm Tớ, tỉnh Hủa Phăn, nước bạn Lào. Không gian mua bán mang theo nếp sinh hoạt và tình cảm gắn bó của cư dân hai bên biên giới, góp thêm nét đặc sắc cho bức tranh văn hóa nơi đây.

Một dấu mốc trong phát triển du lịch của địa phương là việc khai trương chợ đêm Mường Đeng tại bản Ngam vào tháng 3/2025. Họp vào tối thứ bảy của tuần cuối cùng mỗi tháng, chợ là không gian giới thiệu sản vật, ẩm thực và nghề truyền thống. Chủ trương phát huy giá trị văn hóa được cụ thể hóa bằng một cách làm để người dân trực tiếp tham gia và hưởng lợi.

Ở chợ đêm, măng khô, mộc nhĩ, nấm hương, gạo nếp nương, mật ong rừng... cùng những món ăn của đồng bào Thái được giới thiệu tới du khách. Các gian hàng thổ cẩm thu hút sự quan tâm bởi vẻ đẹp và công sức của người làm nghề. Qua từng sản phẩm, câu chuyện về quê hương có dịp được kể, giúp người mua hiểu thêm giá trị của sản vật và nghề truyền thống.

Dù hoạt động chưa lâu, chợ đêm đã thu hút tiểu thương, du khách và người dân các xã Tam Thanh, Bát Mọt, Yên Nhân... Đây là kết quả bước đầu từ sự chủ động của cấp ủy, chính quyền trong khai thác lợi thế địa phương. Việc tạo không gian tiêu thụ sản phẩm ngay tại bản mở thêm cơ hội tăng thu nhập, đồng thời khuyến khích bà con gìn giữ những nét riêng làm nên sức hút của phiên chợ.

Văn hóa Thái còn hiện diện trong hương vị thịt nướng, cá suối, cơm lam, xôi ngũ sắc, rượu men lá và tấm lòng hiếu khách. Vào tháng 9 âm lịch hằng năm, Lễ hội Chá Mùn (đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia) gửi gắm ước nguyện bình yên, no ấm. Nghi lễ chính của Lễ hội Chá Mùn, bao gồm các phần: Mời Pó Then và linh hồn các thầy mo Mùn quá cố về dự lễ; gọi vía người bệnh; đón khách và thần linh cai quản địa phương; tổ chức các trò chơi, múa hát, diễn xướng dân gian. Những sinh hoạt ấy bồi đắp sự gắn bó với bản làng, tạo chiều sâu cho hành trình trải nghiệm.

Với du lịch cộng đồng, giá trị di sản cần được gìn giữ trong chính môi trường đã nuôi dưỡng nó. Tiếng khặp, điệu xòe, nghề dệt hay lễ hội có sức sống khi được cộng đồng thực hành và trao truyền. Bởi vậy, khai thác du lịch phải tôn trọng phong tục, để mỗi cuộc gặp gỡ với du khách góp phần khơi dậy niềm tự hào, ý thức bảo vệ văn hóa của người dân.

Việc khuyến khích người trẻ học dệt, học hát, hiểu ý nghĩa lễ hội vì thế cần được quan tâm cùng với phát triển dịch vụ. Mỗi thế hệ biết nâng niu di sản của cha ông sẽ góp phần giữ cho bản sắc hiện diện tự nhiên trong từng nếp nhà. Đó là nền tảng để du lịch có chiều sâu và bản làng gìn giữ được hồn cốt.

Người dân hưởng lợi từ phát triển du lịch cộng đồng

Bản Ngam là một điểm sáng trong hành trình phát triển du lịch cộng đồng của xã Yên Thắng. Bản có 423 hộ với 1.855 nhân khẩu, chủ yếu là đồng bào Thái; khoảng 70% số hộ vẫn sống trong nhà sàn truyền thống. Những mái nhà lưu giữ ký ức gia đình, nếp sinh hoạt và kinh nghiệm ứng xử với thiên nhiên, trở thành nền tảng để phát triển dịch vụ lưu trú tại cộng đồng.

Xã đã tuyên truyền, vận động các hộ có điều kiện cải tạo nhà sàn thành homestay, kết hợp giữ kiến trúc truyền thống với đáp ứng nhu cầu của du khách. Cách làm này mở thêm hướng phát triển kinh tế từ những tài sản sẵn có. Tuy nhiên, mỗi ngôi nhà đón khách cần giữ được nếp sống và sự ấm áp vốn có, bởi đó là điều làm nên dấu ấn của bản làng.

Xã Yên Thắng giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc để phát triển du lịch.

Xã Yên Thắng giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc để phát triển du lịch.

Gia đình anh Lò Viết Lâm là một trong những hộ tham gia làm du lịch ở bản Ngam. Trước đây, gia đình anh chủ yếu trồng lúa, chăn nuôi, thu nhập bấp bênh. Được chính quyền động viên, anh mạnh dạn cải tạo nhà sàn, chỉnh trang cảnh quan và tham gia các lớp tập huấn nghiệp vụ do xã tổ chức. Theo anh Lâm, du lịch giúp gia đình có nguồn thu ổn định hơn, đồng thời tạo việc làm cho lao động địa phương.

Từ câu chuyện ấy có thể thấy, sự hỗ trợ của UBND xã Yên Thắng đã phát huy hiệu quả khi gắn với quyết tâm của người dân. Cùng với vốn đầu tư, bà con cần kiến thức, kỹ năng và sự tự tin để đón khách. Khi trực tiếp hưởng lợi từ du lịch, mỗi gia đình có thêm động lực chăm chút không gian sống, giữ nghề và nâng cao chất lượng phục vụ.

Ông Vũ Thế Vinh, Chủ tịch UBND xã Yên Thắng, chia sẻ: Hoạt động du lịch của xã Yên Thắng thời gian qua có những chuyển biến tích cực; nhiều hộ thay đổi tư duy, mạnh dạn đầu tư để nâng thu nhập. Toàn xã có 4 cơ sở lưu trú, 12 hộ đầu tư dịch vụ du lịch (trong đó có 10 hộ làm du lịch cộng đồng). 10 tháng năm 2026, xã Yên Thắng đón hơn 5.000 lượt khách. Kết quả bước đầu cho thấy khả năng thu hút khách của Mường Đeng, đồng thời đặt ra yêu cầu nâng chất lượng dịch vụ, để nguồn lợi từ du lịch được duy trì bền vững. Thời gian tới, xã tiếp tục vận động người dân cải tạo nhà sàn, giữ gìn cảnh quan xanh, sạch, đẹp; tham gia tập huấn kỹ năng làm du lịch; huy động nguồn lực đầu tư hạ tầng, nhất là giao thông. Địa phương cũng định hướng duy trì, mở rộng chợ đêm Mường Đeng, tăng cường quảng bá, phát triển đặc sản và nghề dệt thổ cẩm. Chủ động liên kết với doanh nghiệp lữ hành nhằm đưa chợ đêm vào chương trình du lịch miền Tây Thanh Hóa, góp phần kết nối điểm đến với thị trường. Thực hiện các giải pháp bảo đảm chất lượng phục vụ và sự phối hợp hiệu quả giữa các hộ làm dịch vụ.

Xã Yên Thắng xác định trên hành trình phát triển kinh tế - xã hội, phát triển du lịch cần đi cùng trách nhiệm bảo vệ cảnh quan, giữ gìn môi trường và tôn trọng đời sống cộng đồng. Thu nhập tăng thêm phải gắn với việc duy trì không gian văn hóa, tạo cơ hội cho người dân tham gia phù hợp với điều kiện của mình. Đó cũng là thước đo để đánh giá hiệu quả định hướng phát triển đang được xã Yên Thắng xây dựng và thực hiện.

Dưới những mái nhà sàn vùng đất Mường Đeng, mạch nguồn văn hóa vẫn được gìn giữ qua từng nếp sinh hoạt thường ngày. Giữ bền gốc văn hóa, chăm lo lợi ích cộng đồng sẽ giúp xã Yên Thắng gây dựng những mùa đón khách dài lâu giữa đại ngàn.

Bài và ảnh: Thùy Dương

Nguồn Thanh Hóa: http://baothanhhoa.vn/tu-mach-nguon-van-hoa-den-mien-du-lich-cong-dong-309506.htm