Từ Match Day Mỹ, Pháp nhìn về tuyển chọn bác sĩ nội trú Việt Nam

Năm nay, 1.114 thí sinh từ 18 cơ sở đào tạo khối ngành sức khỏe đăng ký dự thi, 780 người vượt ngưỡng chất lượng để tham dự Match Day, trong khi tổng chỉ tiêu là 444 cho 37 chương trình đào tạo. Theo nhà trường, mô hình này đã được áp dụng liên tục từ năm 2016.

Nhưng Match Day trên thế giới thực chất là gì? Và từ những mô hình của Hoa Kỳ, Pháp, chúng ta có thể suy nghĩ gì về cách lựa chọn và đào tạo bác sĩ chuyên khoa ở Việt Nam?

"Match Day" có thể hiểu là "Ngày khớp nguyện vọng", trong đó từ match không đơn thuần có nghĩa là "lựa chọn", mà là tìm được sự phù hợp hay "ghép cặp" giữa nguyện vọng của người học với vị trí đào tạo. Ở Hoa Kỳ, ý nghĩa này thể hiện rất rõ: bác sĩ trẻ xếp hạng những chương trình nội trú mình mong muốn, trong khi các chương trình đào tạo cũng xếp hạng những ứng viên họ muốn tiếp nhận; hệ thống sau đó "khớp" hai phía để tìm ra kết quả phù hợp nhất.

Vì vậy, Match Day thực chất là ngày công bố kết quả của quá trình khớp nguyện vọng, chứ không phải ngày sinh viên bắt đầu lựa chọn chuyên ngành.

Ở Việt Nam, cụm từ "Match Day" thường được dùng cho Ngày lựa chọn chuyên ngành Bác sĩ Nội trú, nhưng cơ chế hiện nay tại Đại học Y Hà Nội chủ yếu là khớp thứ hạng thi với nguyện vọng chuyên ngành và số chỉ tiêu còn lại, nên chưa hoàn toàn tương đồng với cơ chế matching hai chiều của Hoa Kỳ.

Mỗi năm vào tháng Ba, hàng chục nghìn sinh viên y khoa Hoa Kỳ chờ đợi một trong những ngày quan trọng nhất trong cuộc đời nghề nghiệp: Match Day. Tại Pháp, không có một "Ngày Match" mang tính nghi lễ và giàu cảm xúc như ở Mỹ, nhưng sinh viên y khoa cũng trải qua một quy trình ghép cặp quốc gia để xác định chuyên ngành và nơi đào tạo.

Còn tại Việt Nam, ngày lựa chọn chuyên ngành Bác sĩ Nội trú của Trường Đại học Y Hà Nội những năm gần đây cũng được gọi bằng một cái tên rất ấn tượng: Match Day.

Bản chất của Match tại Hoa Kỳ nằm ở bốn chữ: lựa chọn hai chiều

Ở Hoa Kỳ, sau bốn năm đại học, người học thường phải trải qua thêm bốn năm trường y. Nhưng tốt nghiệp trường y chưa đồng nghĩa với việc đã trở thành bác sĩ chuyên khoa. Họ phải tiếp tục chương trình residency – đào tạo bác sĩ nội trú, thường kéo dài từ 3 đến 7 năm tùy chuyên ngành. 

Sau residency, nhiều người còn tiếp tục chương trình fellowship – đào tạo chuyên sâu nếu muốn trở thành chuyên gia trong một phân ngành hẹp.

Trong suốt quá trình học tập, bác sĩ nội trú vừa là người học, vừa là nhân viên y tế trực tiếp tham gia khám, chữa bệnh dưới sự giám sát của các chuyên gia. Ảnh BS cung cấp

Một đặc điểm rất quan trọng là đào tạo residency của Hoa Kỳ không chỉ nằm trong một vài trường đại học lớn. Có hàng nghìn chương trình đào tạo được tổ chức bởi các trường y, bệnh viện và hệ thống y tế trên khắp nước Mỹ. Vì vậy, một sinh viên khi tốt nghiệp trường y không chỉ đứng trước câu hỏi "Tôi muốn trở thành bác sĩ chuyên khoa gì?", mà còn phải cân nhắc "Tôi muốn và có khả năng được đào tạo ở chương trình, bệnh viện nào?"

Họ nộp hồ sơ vào nhiều chương trình phù hợp với năng lực và nguyện vọng của mình. Các bệnh viện và chương trình đào tạo xem xét hồ sơ rồi lựa chọn những ứng viên phù hợp để phỏng vấn. Sau quá trình đó, ứng viên lập danh sách xếp hạng những chương trình mình mong muốn nhất; đồng thời các chương trình cũng xếp hạng những ứng viên mà họ muốn nhận. NRMP sau đó sử dụng thuật toán để ghép ứng viên vào chương trình mà họ ưu tiên cao nhất có thể, nhưng với điều kiện chương trình đó cũng muốn tuyển họ.

Sinh viên có quyền theo đuổi chuyên ngành và cơ sở mình mong muốn, nhưng không có nghĩa cứ muốn Ngoại khoa, Da liễu, Chẩn đoán hình ảnh hay một chương trình danh tiếng là đương nhiên được nhận. Ngược lại, bệnh viện dù rất muốn tuyển một ứng viên cũng chưa chắc có được người đó nếu ứng viên xếp một chương trình khác ở vị trí cao hơn. Chính danh sách nguyện vọng bí mật của hai phía quyết định kết quả cuối cùng.

Đó cũng là lý do Match Day của Mỹ đầy cảm xúc. Ngày ấy không phải ngày sinh viên bước lên sân khấu để "chọn chuyên ngành". Đó là ngày họ biết kết quả của nhiều tháng nộp hồ sơ, phỏng vấn, lựa chọn và được lựa chọn.

Pháp: từ một bảng xếp hạng đến đánh giá đa chiều

Pháp có truyền thống đào tạo internat lâu đời và mô hình tập trung hơn Hoa Kỳ. Trước đây, thứ hạng trong kỳ thi xếp hạng quốc gia có vai trò rất lớn: người xếp thứ hạng cao có lợi thế lựa chọn chuyên ngành và khu vực đào tạo trước.

Nhưng những cải cách gần đây của Pháp cho thấy một thay đổi đáng chú ý về triết lý tuyển chọn. Thay vì để một kỳ thi kiến thức gần như quyết định tất cả, hệ thống hiện nay kết hợp đánh giá kiến thức quốc gia, đánh giá năng lực lâm sàng và quá trình đào tạo. Trong quy trình ghép cặp, các thành phần này được tính với trọng số tương ứng 60%, 30% và 10%, sau đó đưa vào thuật toán Gale–Shapley để phân bổ ứng viên.

Điều đáng quan tâm không chỉ nằm ở thuật toán, mà ở tư duy phía sau nó. Câu hỏi dần chuyển từ "Ai thi được điểm cao nhất?" sang "Ai có kiến thức, kỹ năng, quá trình đào tạo và nguyện vọng phù hợp hơn với chuyên ngành?"

Hoa Kỳ và Pháp vì thế đi bằng hai con đường khác nhau nhưng cùng tìm cách giải một bài toán lớn của đào tạo y khoa: làm sao cân bằng giữa năng lực của người học, nguyện vọng cá nhân, yêu cầu của cơ sở đào tạo và nhu cầu nhân lực của hệ thống y tế.

Match Day của Đại học Y Hà Nội - mô hình đặc biệt của Việt Nam

Match Day của Trường Đại học Y Hà Nội có những nét rất đáng trân trọng. Thí sinh đủ điều kiện được gọi theo thứ tự tổng điểm từ cao xuống thấp, trực tiếp lựa chọn chuyên ngành trong số những chỉ tiêu còn lại; số lượng vị trí được cập nhật theo thời gian thực. Nhà trường xác định đây là cách bảo đảm công khai, minh bạch, hạn chế sự can thiệp chủ quan và trao quyền lựa chọn nghề nghiệp cho người học.

Ở góc độ ấy, Match Day đã tạo nên một hình ảnh đẹp của đào tạo Bác sĩ Nội trú: người học giỏi được quyền lựa chọn tương lai nghề nghiệp của mình một cách công khai. Nó cũng tạo động lực cạnh tranh mạnh mẽ, bởi mỗi điểm số có thể ảnh hưởng trực tiếp tới cơ hội lựa chọn chuyên ngành.

Nhưng nếu so với khái niệm "matching" của Hoa Kỳ, mô hình hiện nay tại Đại học Y Hà Nội thực chất nghiêng nhiều hơn về quyền lựa chọn của thí sinh, chứ chưa phải một cuộc "ghép cặp" hai chiều hoàn chỉnh.

Một thí sinh có thứ hạng cao có thể chọn một chuyên ngành còn chỉ tiêu chủ yếu dựa trên nguyện vọng của mình. Khoa, bộ môn hay cơ sở thực hành nơi sẽ trực tiếp đào tạo bác sĩ đó chưa tham gia một quy trình phỏng vấn và xếp hạng ngược lại giống như các chương trình residency của Hoa Kỳ. Đồng thời, đây trước hết vẫn là cơ chế tuyển sinh và phân bổ chuyên ngành trong phạm vi chương trình BSNT của một cơ sở đào tạo, chứ chưa phải một hệ thống matching thống nhất ở quy mô quốc gia.

Đây vừa là ưu điểm, vừa có thể là giới hạn của mô hình Match Day của Trường Đại học Y Hà Nội.

Ưu điểm rất rõ: công khai, minh bạch, dễ hiểu; giảm khả năng can thiệp chủ quan; ghi nhận thành tích thi tuyển; trao cho những bác sĩ trẻ xuất sắc quyền tự quyết định con đường nghề nghiệp. Trong giáo dục hiện đại, tôn trọng nguyện vọng của người học là một giá trị rất quan trọng.

Nhưng nếu chỉ dựa vào điểm thi + thứ tự lựa chọn + nguyện vọng cá nhân, hệ thống có nguy cơ chưa đánh giá đầy đủ sự phù hợp nghề nghiệp. Một người đạt điểm thi rất cao chưa chắc đã phù hợp nhất với một chuyên ngành đòi hỏi những tố chất đặc thù về kỹ năng, giao tiếp, khả năng chịu áp lực hay thao tác thực hành.

Quan trọng hơn, lựa chọn của từng cá nhân khi cộng lại chưa chắc trùng với nhu cầu nhân lực của cả hệ thống y tế. Những chuyên ngành hấp dẫn, có cơ hội nghề nghiệp tốt hoặc tập trung tại các thành phố lớn có thể được lựa chọn rất nhanh, trong khi những lĩnh vực khó khăn hơn hoặc những địa phương đang thiếu bác sĩ lại ít hấp dẫn người học. Đây là bài toán mà một Match Day của riêng một trường đại học khó có thể tự giải quyết.

Vì vậy, câu hỏi cho tương lai có lẽ không phải là có nên tiếp tục Match Day hay không. Những giá trị về minh bạch và quyền lựa chọn mà mô hình này mang lại rất đáng được gìn giữ.

Câu hỏi lớn hơn là: liệu chúng ta có thể phát triển từ "ngày chọn chuyên ngành" thành một hệ thống matching rộng hơn, trong đó người học được lựa chọn, cơ sở đào tạo cũng được lựa chọn, năng lực được đánh giá không chỉ bằng điểm thi mà cả kỹ năng và sự phù hợp nghề nghiệp; đồng thời số lượng vị trí đào tạo từng chuyên ngành được hoạch định dựa trên nhu cầu nhân lực y tế của đất nước?

Kinh nghiệm của Hoa Kỳ và Pháp cho thấy Match không đơn thuần là một ngày hội. Phía sau một Match Day tốt phải là cả một hệ thống đào tạo và hoạch định nhân lực tốt.

Và có lẽ đó mới là điều đáng suy nghĩ nhất khi chúng ta chứng kiến những bác sĩ trẻ bước lên lựa chọn chuyên ngành của cuộc đời mình.