Từ sông Tranh đến Kỳ Cùng: Dấu ấn linh thiêng của Quan Lớn Tuần Tranh

Lễ hội đền Tranh thu hút đông đảo người dân 2 địa phương Hải Phòng và Lạng Sơn.

Cách nhau hàng trăm cây số, đền Tranh (Hải Phòng) và đền Kỳ Cùng (Lạng Sơn) cùng chung một huyền tích về Quan Lớn Tuần Tranh, vị thủy thần linh thiêng được nhân dân hai miền tôn kính phụng thờ suốt nhiều thế kỷ.

Chung một huyền tích

Giữa miền hạ lưu sông Luộc hiền hòa, đền Tranh ở xã Ninh Giang, thành phố Hải Phòng đã tồn tại hơn 800 năm, in đậm trong tâm thức người dân như một trung tâm tín ngưỡng thờ thủy thần đặc sắc của vùng châu thổ Bắc Bộ.

Ở nơi địa đầu Đông Bắc, bên dòng sông biên viễn, đền Kỳ Cùng cũng là điểm hội tụ niềm tin linh thiêng của bao thế hệ. Hai ngôi đền, hai miền đất cách xa nhau hàng trăm cây số nhưng lại được nối kết bởi cùng một huyền tích về Quan Lớn Tuần Tranh, vị thủy thần được nhân dân phụng thờ.

Theo truyền thuyết dân gian, Quan Lớn Tuần Tranh, còn gọi là Đệ Ngũ Vương Quan vốn là hoàng tử thứ năm của vua Thủy Tề, được giao cai quản vùng ngã ba sông Tranh, nơi giao hòa của Ninh Giang, Vĩnh Bảo (Hải Phòng) và Thái Bình (nay là Hưng Yên). Ông có công khai khẩn, giữ gìn long mạch sông nước, phù trợ dân chài lưới, buôn thuyền bán bè nên được phong hầu, sắc tôn thần hiệu.

Biến cố cuộc đời của ông là mối tình oan trái cùng người vợ lẽ quan phủ và nỗi oan khuất phải chịu đày ải đã trở thành điểm nút trong huyền tích. Ông phải lòng một cô gái xinh đẹp là vợ lẽ của quan phủ nhưng cô giấu thân phận của mình. Vì tội này vua phạt đày ải ông lên biên giới phía Bắc.

Để chứng tỏ mình vô tội, ông đã gieo mình xuống sông Kỳ Cùng, tỉnh Lạng Sơn, rồi xác ông trôi về bến đò Tranh, nơi ông dựng nghiệp năm xưa. Cảm phục và tiếc thương ông, nhân dân hai miền đất đã lập đền thờ phụng. Từ đó, một mạch nguồn tín ngưỡng hình thành, chảy xuyên suốt từ sông Tranh (Hải Dương) đến sông Kỳ Cùng (Lạng Sơn).

Chính vì vậy, cả đền Tranh và đền Kỳ Cùng đều thờ Quan Lớn Tuần Tranh như vị thủy thần tối linh. Nếu đền Tranh gắn với nơi ông dựng nghiệp và hiển thánh, thì đền Kỳ Cùng là nơi ghi dấu thời khắc ông hóa thân. Hai không gian tín ngưỡng ấy bổ sung cho nhau, tạo thành một chỉnh thể văn hóa tâm linh đặc biệt hiếm có.

Những điểm tương đồng

Điểm chung nổi bật của hai ngôi đền là đều tọa lạc bên dòng sông lớn, yếu tố cốt lõi của tín ngưỡng thờ thủy thần.

Tại đền Tranh, kiến trúc gồm 34 gian với tiền tế, trung từ, hậu cung, đông vu… được bài trí trang nghiêm, lưu giữ nhiều đại tự, câu đối, cuốn thư, linh vật, hoa văn mang dấu ấn nghệ thuật thời Trần.

Ở đền Kỳ Cùng, không gian thờ tự cũng uy nghi, cổ kính, mang phong cách kiến trúc đền truyền thống vùng Đông Bắc. Dù khác biệt về địa hình, khí hậu, nhưng cả hai đều giữ được nét đặc trưng của đền thờ Việt, lấy hậu cung làm trung tâm tôn nghiêm, đặt tượng và bài vị Quan Lớn ở vị trí cao nhất.

Về nghi lễ, cả hai nơi đều duy trì các hoạt động hầu đồng, dâng hương, cầu an, cầu tài lộc - phản ánh đậm nét tín ngưỡng thờ Mẫu và hệ thống Ngũ vị Tôn Quan trong văn hóa dân gian Việt Nam. Người dân tin rằng Quan Lớn Tuần Tranh có quyền năng trừ tà sát quỷ, điều hòa mưa gió, bảo hộ người đi sông nước, độ trì cho dân làm ăn buôn bán.

Nhiều trò chơi độc đáo diễn ra tại lễ hội.

Bà Trần Thị Với, thủ nhang đền Tranh chia sẻ: “Khắp mọi miền, từ Nam chí Bắc, ai hữu duyên đều về lễ ngài, cầu bình an, tài lộc." Niềm tin ấy cũng hiện diện ở đền Kỳ Cùng, nơi người dân Lạng Sơn tin rằng Quan Lớn hiển linh che chở cho vùng biên viễn.

Một nét đặc biệt làm nên mối liên hệ mật thiết giữa hai ngôi đền là sự giao thoa trong lễ hội. Hằng năm, Lễ hội đền Tranh thu hút hàng chục vạn du khách thập phương. Tương truyền, trong những ngày hội chính, nhân dân hai nơi đều tưởng niệm sự tích hóa thân của Quan Lớn, tái hiện hành trình linh ứng từ Kỳ Cùng về Tranh Giang.

Ở Lạng Sơn, Lễ hội đền Kỳ Cùng cũng diễn ra trang trọng với nghi thức rước nước, tế lễ cầu quốc thái dân an. Những nghi lễ ấy như lời nhắc về cội nguồn chung của vị thần, đồng thời thể hiện sự nối dài của mạch tín ngưỡng từ miền xuôi lên miền ngược.

Không chỉ dừng ở khía cạnh tâm linh, mối liên hệ này còn phản ánh sự giao lưu văn hóa giữa hai vùng địa lý khác biệt. Tín ngưỡng thờ Quan Lớn Tuần Tranh vì thế không bó hẹp trong một địa phương mà lan tỏa, tạo nên không gian thờ tự rộng khắp.

Trải qua nhiều thế kỷ, với bao thăng trầm, cả đền Tranh và đền Kỳ Cùng vẫn giữ được bản sắc văn hóa đặc trưng. Những năm gần đây, Hải Phòng và Lạng Sơn đều chú trọng công tác bảo tồn, tôn tạo di tích, tổ chức lễ hội văn minh, bảo đảm an ninh trật tự, tạo điều kiện thuận lợi cho du khách hành hương.

Bí thư Đảng ủy xã Ninh Giang Bùi Thanh Tùng cho biết việc gìn giữ và phát huy giá trị của hai ngôi đền không chỉ nhằm bảo tồn một công trình kiến trúc cổ, mà còn góp phần giữ gìn mạch nguồn tín ngưỡng dân gian gắn với đời sống cư dân sông nước. Mối liên hệ chặt chẽ giữa hai ngôi đền cũng cho thấy sức sống bền bỉ của huyền tích Quan Lớn Tuần Tranh, một biểu tượng văn hóa tâm linh vượt qua ranh giới địa lý./.

(Vietnam+)