Từ tầm nhìn trăm năm đến tầm vóc con người

Các đại biểu tham quan Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm thể hiện trên sa bàn. (Ảnh: Khải Minh)

Thanh lịch – từ di sản văn hóa đến nguồn lực phát triển

Nhắc đến Hà Nội, người ta thường nghĩ ngay đến hai chữ “thanh lịch”. Nhưng nếu chỉ xem thanh lịch là một nét đẹp của quá khứ thì chúng ta đã vô tình thu hẹp giá trị của một di sản lớn. Thanh lịch không chỉ là cách ăn mặc, lời ăn tiếng nói hay phong thái giao tiếp. Đó là một hệ giá trị được hình thành qua hàng nghìn năm lịch sử: Sự chừng mực trong ứng xử, sự tinh tế trong cảm nhận, lòng trọng nghĩa tình, tinh thần hiếu học, ý thức tôn trọng người khác và trách nhiệm đối với cộng đồng.

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các đô thị trên thế giới, cốt cách ấy còn mang một ý nghĩa mới. Nếu hạ tầng là “vốn cứng” của phát triển, thì văn hóa chính là “vốn mềm”. Nếu những cây cầu, tuyến đường hay khu đô thị tạo nên diện mạo của thành phố, thì chính con người tạo nên sức hấp dẫn của thành phố. Một du khách có thể quên tên một con phố, nhưng sẽ nhớ rất lâu sự thân thiện của người dân.

Theo nghĩa đó, thanh lịch không còn chỉ là một phẩm chất đáng quý của người Hà Nội, mà đã trở thành một lợi thế cạnh tranh của Thủ đô trong thời đại hội nhập. Đó cũng là lý do vì sao việc gìn giữ và phát huy cốt cách thanh lịch không nên chỉ được nhìn như một nhiệm vụ văn hóa. Đó còn là một chiến lược phát triển, bởi một thành phố có thể nhập khẩu công nghệ, thu hút vốn đầu tư hay xây dựng những công trình hiện đại trong một thời gian ngắn. Nhưng không có quốc gia nào có thể nhập khẩu được bản sắc văn hóa và cốt cách con người.

Đó là tài sản chỉ có thể được vun đắp bằng lịch sử, được nuôi dưỡng bằng giáo dục, được bảo vệ bằng thể chế và được truyền lại qua từng thế hệ. Và cũng chính đó sẽ là tài sản bền vững nhất mà Hà Nội mang theo trong hành trình 100 năm phía trước.

Một đô thị với áp lực giao thông lớn, không gian công cộng hạn chế, nhịp sống gấp gáp và các quan hệ xã hội ngày càng lỏng lẻo rất dễ tạo ra những va chạm trong đời sống hằng ngày. Khi đó, những chuẩn mực văn hóa vốn được hình thành qua nhiều thế hệ cũng đứng trước nguy cơ bị bào mòn.

Điều đó cho thấy, cốt cách không phải là một di sản tự bảo tồn. Nó cần được nuôi dưỡng trong từng gia đình, được hình thành trong nhà trường, được củng cố bởi cộng đồng, được lan tỏa qua truyền thông và được bảo vệ bằng một môi trường xã hội khuyến khích cái đẹp, sự tử tế và tinh thần thượng tôn pháp luật.

Nói cách khác, thanh lịch không phải là kết quả của những lời nhắc nhở, mà là của một hệ sinh thái văn hóa. Muốn người Hà Nội thanh lịch hơn, trước hết phải làm cho việc sống thanh lịch trở thành lựa chọn tự nhiên và thuận lợi nhất. Đó chính là tư duy mà một Thủ đô trong thế kỷ XXI cần hướng tới.

TS. Nguyễn Sĩ Dũng. (Nguồn: VGP)

Kiến tạo cốt cách bằng chính sách văn hóa đô thị

Nếu quy hoạch tạo nên hình hài của Thủ đô thì chính sách văn hóa sẽ tạo nên linh hồn của Thủ đô. Vì vậy, trong tầm nhìn 100 năm, Hà Nội cần coi việc kiến tạo cốt cách thanh lịch, văn minh là một cấu phần của chiến lược phát triển. Điều đó đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa nhiều chính sách.

Trước hết là giáo dục văn hóa công dân ngay từ gia đình và nhà trường, để những giá trị như tôn trọng người khác, giữ gìn không gian chung, tuân thủ pháp luật và ứng xử nhân văn trở thành thói quen tự nhiên. Tiếp đó là xây dựng các không gian công cộng có chất lượng, bởi chính những không gian ấy sẽ nuôi dưỡng văn hóa cộng đồng, khuyến khích lối sống lành mạnh và tạo điều kiện để những hành vi văn minh được hình thành mỗi ngày. Quan trọng không kém là xây dựng một nền hành chính phục vụ, chuyên nghiệp và minh bạch. Khi người dân được đối xử bằng sự tôn trọng, họ cũng sẽ học được cách tôn trọng cộng đồng và các thiết chế công.

Cuối cùng, cần coi văn minh đô thị là một chỉ tiêu phát triển có thể đo lường. Cùng với tăng trưởng kinh tế hay chất lượng môi trường, Hà Nội hoàn toàn có thể theo dõi những chỉ số phản ánh chất lượng văn hóa đô thị như mức độ hài lòng của người dân, chất lượng không gian công cộng, ý thức chấp hành pháp luật hay sự văn minh trong ứng xử nơi công cộng.

Khi những giá trị văn hóa được quản trị bằng tư duy khoa học, chúng sẽ không còn là những khẩu hiệu mang tính khuyến khích, mà trở thành những mục tiêu cụ thể của quá trình phát triển. Đó cũng là bước chuyển cần thiết từ giữ gìn một truyền thống sang kiến tạo một năng lực phát triển.

Bởi trong thế kỷ XXI, sức mạnh của một Thủ đô không chỉ được đo bằng quy mô kinh tế hay tốc độ đô thị hóa. Sức mạnh ấy còn được đo bằng khả năng tạo ra những công dân biết sống văn minh, biết tôn trọng cộng đồng và biết cùng nhau gìn giữ bản sắc của thành phố mình. Đó mới là nền tảng bền vững nhất của một Hà Nội mang tầm nhìn 100 năm.