Từ 'thẻ xanh' UNESCO - Cao Bằng mở rộng đường lối đối ngoại của Đảng (Bài 2)

Sau khi được UNESCO công nhận năm 2018, Công viên địa chất (CVĐC) Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng vận hành, phát triển theo hệ thống tiêu chí và khuyến nghị UNESCO. Đây vừa là yêu cầu duy trì danh hiệu qua các kỳ tái thẩm định, vừa là “kim chỉ nam”cho CVĐC hoàn thiện vận hành quản trị, bảo tồn di sản, giáo dục cộng đồng, phát triển sinh kế bền vững. Việc huy động cả hệ thống chính trị và người dân chuyển hóa khuyến nghị thành hành động giúp tỉnh khắc phục hạn chế, nâng cao chất lượng CVĐC và năng lực hội nhập quốc tế, góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững của Liên hiệp quốc.

Khuyến nghị UNESCO - “kim chỉ nam” hoàn thiện, phát triển CVĐC

CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng xác định thực hiện các khuyến nghị UNESCO là “kim chỉ nam” để không ngừng hoàn thiện. Qua mỗi kỳ tái thẩm định, chuyên gia khảo sát thực địa, làm việc với cơ quan quản lý, chính quyền, trường học, đối tác và người dân để đánh giá kết quả, nhận diện hạn chế, đề xuất định hướng mới, giúp CVĐC phát triển ngày càng bền vững.

Ông Guy Martini và cán bộ Ban Quản lý CVĐC Toàn cầu UNESCO khảo sát thực địa thung lũng treo Sóc Giang, xã Trường Hà.

Tại kỳ tái thẩm định lần thứ nhất năm 2022, các chuyên gia ghi nhận Cao Bằng hoàn thành trên 84% khối lượng công việc thuộc khuyến nghị của UNESCO. Đồng thời, tỉnh được đề nghị tiếp tục hoàn thiện 6 nhóm nhiệm vụ: giáo dục về CVĐC; nâng cao nhận thức cộng đồng gắn với các mục tiêu phát triển bền vững; ngăn chặn mua bán mẫu vật địa chất; nâng cấp hạ tầng; bổ sung biển chỉ dẫn, thuyết minh, bảo đảm an toàn tại điểm di sản; tăng cường tham gia hoạt động của Mạng lưới CVĐC toàn cầu UNESCO.

Những khuyến nghị ấy trở thành “bộ khung” để Cao Bằng tự đánh giá và tổ chức lại hoạt động trong giai đoạn 2022 - 2025. Phó Chủ tịch UBND tỉnh Hà Nhật Lệ khẳng định: Thực hiện khuyến nghị UNESCO, cả hệ thống chính trị của tỉnh tích cực vào cuộc theo chức năng, nhiệm vụ. Từ quản lý tài nguyên, thẩm định dự án, bảo vệ môi trường đến giáo dục, giao thông, truyền thông, phát triển sản phẩm du lịch từ văn hóa bản địa và sinh kế cộng đồng đều phải đặt trong yêu cầu bảo vệ tính toàn vẹn của vùng di sản.

Đến kỳ tái thẩm định lần thứ hai vào tháng 6/2025, những nhiệm vụ đặt ra từ năm 2022 đã được cụ thể hóa thành các mô hình có hệ thống, thu hút cộng đồng tham gia và tạo ra lợi ích thực tế. Đoàn chuyên gia quốc tế do Tiến sĩ Kupetz Manfred Reinhard, chuyên gia thẩm định CVĐC Toàn cầu UNESCO, Chủ tịch Hiệp hội Hỗ trợ CVĐC Muskauer Faltenbogen (Đức - Ba Lan) làm trưởng đoàn khảo sát các tuyến trải nghiệm, trực tiếp làm việc với cán bộ quản lý, giáo viên, học sinh, nghệ nhân, đối tác và người dân.

Tiến sĩ Guy Martini, Chủ tịch Hội đồng CVĐC Toàn cầu UNESCO, Tổng Thư ký Mạng lưới CVĐC Toàn cầu UNESCO: Qua gần 10 năm đồng hành, tôi nhận thấy Cao Bằng đã chuyển hóa các khuyến nghị thành hành động cụ thể, từ bảo tồn di sản, giáo dục thế hệ trẻ, bảo vệ môi trường đến phát triển sinh kế và huy động cộng đồng tham gia. Điểm nổi bật của CVĐC Non nước Cao Bằng là sự vào cuộc của chính quyền các cấp cùng vai trò chủ thể của người dân. Di sản không tách rời đời sống mà được bảo tồn trong làng nghề, trường học, hoạt động du lịch và sinh kế hằng ngày. 

Tại mỗi điểm, đoàn tìm hiểu văn hóa, đa dạng sinh học, giáo dục, môi trường và sinh kế. Tại Trường Phổ thông Dân tộc nội trú tỉnh, học sinh giới thiệu với chuyên gia về hoạt động của Câu lạc bộ (CLB) “Cùng em khám phá CVĐC”, từ trải nghiệm di sản, bảo vệ môi trường đến làm bản tin, báo tường và duy trì góc trưng bày CVĐC. Tại làng dệt thổ cẩm Luống Nọi,  xã Hà Quảng, đoàn tìm hiểu việc bảo tồn nghề truyền thống gắn với đời sống, thu nhập của người dân. Tiến sĩ Kupetz Manfred Reinhard và đoàn tái thẩm định ghi nhận: Từ hồ sơ, thực địa, cơ quan quản lý đến cộng đồng cho thấy thước đo chất lượng CVĐC Non nước Cao Bằng đã chuyển từ mức độ hoàn thành nhiệm vụ sang hiệu quả vận hành thực chất, bền vững.

Sự chuyển biến hiện diện rõ tại xã Quảng Uyên, Bí thư Đảng ủy xã Ma Kiên Ngọc cho biết: Xã có 4 làng nghề tiêu biểu: rèn dao Phúc Sen, làm hương Phja Thắp, giấy bản Dìa Trên, nhuộm và dệt vải chàm bản Khào. Cấp ủy, chính quyền, các đoàn thể vận động người dân bảo tồn làng nghề từ nguyên liệu tự nhiên, bảo vệ môi trường,  bảo vệ rừng, hệ sinh thái, cảnh quan, đưa tỷ lệ che phủ rừng của xã đạt trên 60%. Giữ gìn trang phục Nùng An, kiến trúc nhà sàn, ẩm thực bản địa. Các làng nghề từng bước trở thành điểm du lịch cộng đồng, là đối tác của CVĐC, vừa bảo tồn văn hóa vừa tạo sinh kế.

Qua 2 kỳ tái thẩm định, CVĐC Non nước Cao Bằng chuyển từ thực hiện từng nhiệm vụ khuyến nghị sang hình thành cơ chế quản trị đồng bộ, đặt cộng đồng ở vị trí trung tâm. Những hạn chế được chuyển thành nhiệm vụ phải khắc phục; mô hình hiệu quả được nhân rộng. Khuyến nghị UNESCO vì thế không còn là “bài tập” để giữ danh hiệu mà trở thành “kim chỉ nam” giúp Cao Bằng bảo tồn di sản, nâng cao đời sống người dân và hướng tới thực hiện chương trình nghị sự 2030 của Liên hợp quốc.

Tiêu chí quốc tế đi vào trường học, bản làng

Học sinh biểu diễn tiết mục hát Then - đàn tính bằng tiếng Tày, Nùng trong Cuộc thi bảo tồn tiếng dân tộc Tày, Nùng cho học sinh THCS và THPT trong vùng CVĐC Non nước Cao Bằng.

Hiệu quả thực hiện khuyến nghị UNESCO được thể hiện rõ nhất khi các tiêu chí, khuyến nghị UNESCO trở thành hành động tự giác của cộng đồng. Từ trường học, làng nghề, chủ homestay đến nghệ nhân, mỗi chủ thể đều có vai trò trong bảo tồn, phát huy giá trị CVĐC.

Giáo dục CVĐC được tỉnh xác định là nền tảng lâu dài. Mô hình “CLB cùng em khám phá CVĐC” được thí điểm từ năm 2020 tại 6 trường THCS, THPT, sau hơn 5 năm phát triển lên 87 trường với 131 CLB, thu hút hàng trăm giáo viên và hàng nghìn học sinh. Mỗi CLB có giáo viên hướng dẫn và nhóm học sinh nòng cốt yêu thích địa chất, lịch sử, văn hóa, hội họa, tiếng Anh. Các em nghiên cứu di sản, trải nghiệm thực địa, xây dựng bản tin, báo tường, thuyết trình và truyền đạt kiến thức cho bạn bè. Hiện 100% trường THCS, THPT trong tỉnh xây dựng kế hoạch lồng ghép nội dung giáo dục về CVĐC; năm 2025, các trường tham gia cuộc thi bảo tồn tiếng Tày, Nùng cho học sinh trong vùng di sản.

Tại Trường Phổ thông Dân tộc nội trú tỉnh, kiến thức về CVĐC được tích hợp vào các môn: Lịch sử, Địa lý, Toán, Tiếng Anh và hoạt động ngoại khóa. “Góc thông tin về CVĐC” trưng bày hiện vật, tranh ảnh, đồ họa, giúp học sinh tiếp cận di sản trực quan. Cô Lương Thị Thủy Tiên, phụ trách CLB cho biết: Các em được đến điểm di sản, tìm hiểu địa chất, lịch sử và văn hóa từng địa phương; đồng thời rèn luyện kỹ năng kể chuyện, thuyết trình và giới thiệu quê hương.

Từ những chuyến thực tế, em Hoàng Yến Vi, học sinh Trường Phổ thông Dân tộc nội trú tỉnh, thành viên CLB cho biết: Qua tìm hiểu CVĐC em hiểu thêm về hang động, thác nước và văn hóa Tày, Nùng. Kiến thức thu nhận từ thực địa không chỉ giúp em thêm yêu quê hương mà còn tự hào khi giới thiệu di sản Cao Bằng với bạn bè. 

Tại cộng đồng, bảo tồn được gắn trực tiếp với sinh kế. Những làng nghề vừa duy trì tri thức truyền thống, vừa xây dựng sản phẩm trải nghiệm phục vụ du lịch. Người dân tham gia vận hành CVĐC, trực tiếp tham gia chuỗi giá trị với vai trò nghệ nhân, hướng dẫn viên, chủ homestay, cơ sở sản xuất và đối tác dịch vụ.

Ban Quản lý CVĐC tổ chức trên 20 cuộc tập huấn về bảo tồn di sản, bảo vệ môi trường và du lịch bền vững cho 452 lượt người; mạng lưới được mở rộng với 58 đối tác chính thức và 32 đối tác tiềm năng. Các trường học tổ chức 219 buổi vệ sinh, bảo vệ cảnh quan tại điểm di sản, thu hút gần 9.000 lượt cán bộ, giáo viên và hơn 66.000 lượt học sinh, sinh viên tham gia.

Khi bảo tồn tạo ra việc làm, thu nhập và niềm tự hào, gìn giữ di sản không còn là yêu cầu từ bên ngoài mà trở thành nhu cầu của chính cộng đồng. Đây là bước chuyển quan trọng nhất trong quá trình đưa tiêu chí UNESCO vào đời sống: người dân từ đối tượng được tuyên truyền trở thành chủ thể bảo tồn, hưởng lợi và tiếp tục trao truyền di sản cho thế hệ sau.

Từ thực hiện khuyến nghị đến chủ động hội nhập đa phương

Thực hiện tốt các khuyến nghị UNESCO còn tạo nền tảng để địa phương tham gia ngày càng thực chất vào Mạng lưới CVĐC Toàn cầu (GGN). Tại các hội nghị GGN, APGN, khóa đào tạo và diễn đàn chuyên môn, Cao Bằng vừa báo cáo kết quả hoạt động, vừa học tập kinh nghiệm quản trị, bảo tồn, giáo dục và phát triển du lịch bền vững của các nước.

Mắt Thần núi, xã Trà Lĩnh - di sản CVĐC Non nước Cao Bằng được các cấp chính quyền, nhân dân địa phương gìn giữ.

Ông Vi Trần Thùy, Phó Giám đốc Sở Ngoại vụ, nguyên Giám đốc Ban Quản lý CVĐC Non nước Cao Bằng cho biết: Thông qua hoạt động của mạng lưới, Cao Bằng có điều kiện đối chiếu cách làm của địa phương với chuẩn mực quốc tế, chọn lọc những mô hình hiệu quả để vận dụng phù hợp. Từ chỗ chủ yếu tiếp nhận sự hướng dẫn của chuyên gia, tỉnh từng bước có những kinh nghiệm để chia sẻ. Mô hình huy động cấp ủy, chính quyền, các ngành và người dân cùng tham gia; bảo tồn làng nghề gắn với du lịch, sinh kế; giáo dục CVĐC trong trường học; xây dựng mạng lưới đối tác thực chất thu hút sự quan tâm của nhiều chuyên gia, địa phương quốc tế.

Đoàn công tác Bộ Kế hoạch và Phát triển Quốc gia Indonesia lựa chọn Cao Bằng để tìm hiểu kinh nghiệm xây dựng, vận hành CVĐC gắn với phát triển bền vững. Ông Togu Pardede, đại diện đoàn, đánh giá cao mức độ tham gia của học sinh và cộng đồng; cho rằng việc người dân, thế hệ trẻ hiểu rõ vai trò của mình là nền tảng quan trọng để mô hình phát triển bền vững. Ông Artur Sá, Chủ tịch Mạng lưới CVĐC Toàn cầu UNESCO khu vực châu Âu nhận định: điểm nổi bật của Cao Bằng là cộng đồng người bản địa trở thành chủ thể trực tiếp của CVĐC.

Thực hiện tốt khuyến nghị UNESCO đã nâng cao uy tín, vị thế của Cao Bằng trong mạng lưới. Tại APGN-7 ở Satun, Thái Lan, tháng 9/2022, đoàn công tác của tỉnh báo cáo kết quả xây dựng CVĐC và trình bày hồ sơ đăng cai APGN-8; đề xuất của Cao Bằng nhận được sự đồng thuận của 100% thành viên Ủy ban Điều hành. Đây là bước chuyển từ thực hiện tiêu chí để duy trì danh hiệu sang chủ động tham gia, đề xuất và đảm nhận trách nhiệm trong một cơ chế hợp tác đa phương.

Hành trình ấy cho thấy năng lực hội nhập không hình thành từ danh hiệu UNESCO, mà được tạo dựng bằng hiệu quả quản trị, sự tham gia thực chất của cộng đồng và khả năng chia sẻ kinh nghiệm với các thành viên khác. Từ một tỉnh miền núi, biên giới, Cao Bằng đang từng bước chuyển những kết quả bảo tồn và phát triển tại cơ sở thành nguồn lực đối ngoại, góp phần quảng bá hình ảnh Việt Nam chủ động, trách nhiệm và sẵn sàng hợp tác trong cộng đồng quốc tế.

Bước tiến thựchiện khuyến nghị UNESCOtừ năm 2022-2026:Năm 2022:Hoàn thành trên 84% khối lượng công việc thuộc khuyến nghị UNESCO; tiếp tục thực hiện6nhóm nhiệm vụ về giáo dục, cộng đồng, bảo vệ mẫu vật địa chất, hạ tầng, an toàn điểm di sản và tham gia mạng lưới.Đến tháng 5/2025:Tổ chức gần 40 cuộc tập huấn cho hơn 2.000 lượt người; xây dựng 131 CLB “Cùng em khám phá CVĐC” với 2.583 học sinh; tập huấncho866 giáo viên, học sinh; 100% trường THCS, THPT lồng ghép nội dung CVĐC; phát triển 58 đối tác chính thức, 32 đối tác tiềm năng; thực hiện 24 video truyền thông; nâng cấp 4 tuyến trải nghiệm,khảo sát xây dựng tuyến thứ 5 và tổ chứcthành côngHội nghị quốc tế lần thứ 8 của Mạng lưới CVĐCtoàn cầu UNESCO khu vực châu ÁThái Bình Dươngtại Cao Bằng(APGN-8) với 800 đại biểu.