Từ tôn vinh văn hóa đến kiến tạo môi trường văn hóa

Việc xác lập ngày 24.11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam, với chính sách nghỉ làm việc hưởng nguyên lương, thể hiện sự quan tâm đặc biệt đối với văn hóa trong đời sống xã hội. Đây không chỉ là dịp để người dân tham gia những hoạt động nghệ thuật, tìm hiểu di sản hay trải nghiệm không gian văn hóa cộng đồng, mà còn gợi mở một cách nhìn: văn hóa là nhu cầu thiết yếu, cần được tạo điều kiện để mọi người tiếp cận và thụ hưởng.

Văn hóa công sở được thể hiện qua tinh thần trách nhiệm, thái độ tận tâm và chất lượng phục vụ người dân trong giải quyết công việc hằng ngày

Từ ý nghĩa ấy, một câu hỏi đáng được đặt ra ngay trước ngày kỷ niệm: Sau ngày 24.11, điều gì sẽ còn lại trong đời sống? Một chương trình nghệ thuật có thể để lại cảm xúc đẹp; một triển lãm có thể mở thêm hiểu biết. Nhưng từ cảm xúc và nhận thức đến sự thay đổi trong cách ứng xử là một chặng đường dài hơn. Một ngày tôn vinh văn hóa chưa thể tự nó tạo nên nếp sống văn hóa trong tất cả những ngày còn lại.

Ở đây có một mâu thuẫn cần nhìn thẳng: những giá trị như trung thực, nhân ái, trách nhiệm, tôn trọng đã được khẳng định từ lâu, nhưng điều kiện để các giá trị ấy trở thành hành vi thường xuyên không phải lúc nào cũng tương xứng. Khoảng cách giữa mục tiêu và thực tế không thể thu hẹp chỉ bằng cách nhắc lại những điều tốt đẹp mà phần lớn chúng ta đều đồng tình.

Khi chuẩn mực chưa tự trở thành thói quen

Ngày 21.10.2026, Hà Nội triển khai 10 mô hình thực hành văn hóa ứng xử trong các môi trường như công sở, trường học, gia đình, khu dân cư, di tích và không gian mạng. Sau gần một thập niên thực hiện những quy tắc ứng xử, việc tiếp tục đổi mới cách làm cho thấy một chuyển hướng đáng chú ý: từ phổ biến điều nên làm sang tổ chức những môi trường để điều ấy được thực hành. Hiệu quả của các mô hình vẫn cần thời gian kiểm chứng, nhưng cách đặt vấn đề này rất đáng suy ngẫm.

Bởi hiểu một chuẩn mực không đồng nghĩa với việc luôn sống theo chuẩn mực đó. Học sinh biết trung thực là tốt, nhưng nếu chỉ chú trọng điểm số và thành tích, các em có thể chịu áp lực che giấu sai sót. Người làm dịch vụ biết phải tôn trọng khách hàng, nhưng nếu thiếu quy trình minh bạch, việc tôn trọng có khi dừng lại ở lời chào lịch sự. Người sử dụng mạng xã hội hiểu tác hại của thông tin sai lệch, nhưng vẫn có thể chia sẻ vội vàng trước một nội dung gây xúc động.

Thước đo sâu xa của Ngày Văn hóa Việt Nam không chỉ nằm ở những gì được tôn vinh ngày 24.11, mà còn ở cách chúng ta đối xử với nhau vào ngày 25.11 và tất cả những ngày sau đó.

Văn hóa công sở là một ví dụ gần gũi. Trong cùng một công việc tiếp nhận hồ sơ, có người chỉ thông báo hồ sơ còn thiếu và đề nghị bổ sung; người khác lại chủ động giải thích cụ thể cần bổ sung gì, vì sao phải bổ sung và làm thế nào để người dân không phải đi lại nhiều lần. Cả hai có thể đều giữ thái độ nhã nhặn, nhưng cách thể hiện trách nhiệm và tinh thần phục vụ khác nhau. Điều người dân cảm nhận không chỉ là lời nói, mà còn là sự tận tâm trong giải quyết công việc.

Tuy nhiên, không thể chỉ yêu cầu từng cán bộ nâng cao ý thức rồi xem như đã đủ. Nếu thủ tục thiếu rõ ràng, trách nhiệm giữa các bộ phận chưa được xác định, phản ánh chậm được xử lý, thì ngay cả người có tinh thần trách nhiệm cũng gặp khó khăn. Văn hóa phục vụ cần được nâng đỡ bằng quy trình minh bạch, phân công hợp lý, giám sát thực chất và sự nêu gương của người đứng đầu.

Trong nhà trường cũng vậy. Muốn học sinh biết tôn trọng người khác, các em phải được học tập trong môi trường mà sự khác biệt được tôn trọng, tiếng nói được lắng nghe và sai sót được xử lý công bằng. Một giờ học đạo đức có ý nghĩa; nhưng cách người lớn ứng xử với học sinh qua từng ngày cũng là bài học, đôi khi có ảnh hưởng sâu hơn những lời giảng.

Người dân chung tay thu gom rác thải trên bãi biển Hội An, góp phần xây dựng môi trường sống xanh, sạch, đẹp, lan tỏa ý thức trách nhiệm và nếp sống văn minh trong cộng đồng

Ở nơi công cộng, giữ gìn vệ sinh cần ý thức của mỗi người. Nhưng thói quen tốt dễ được duy trì hơn khi có nơi bỏ rác thuận tiện, dịch vụ thu gom hợp lý và cách quản lý nhất quán. Không thể quy mọi thiếu sót cho ý thức cá nhân; cũng không thể viện lý do thiếu điều kiện để bỏ qua trách nhiệm cá nhân. Xây dựng văn hóa luôn đòi hỏi sự gặp nhau giữa tính tự giác của con người và chất lượng môi trường xã hội.

Đừng nhầm hoạt động văn hóa với kết quả xây dựng văn hóa

Một vấn đề khác là cách đánh giá thành công. Số chương trình tổ chức, số người tham gia hay số mô hình được phát động là những thông tin cần thiết. Chúng cho thấy quy mô, sức huy động và mức độ lan tỏa ban đầu. Nhưng nếu chỉ dừng ở những con số ấy, chúng ta dễ coi phương tiện triển khai là thành quả cuối cùng.

Một ngày hội đọc sách đông người chưa thể nói hết sức sống của văn hóa đọc. Điều đáng tìm hiểu thêm là sau ngày hội, trẻ em có dễ tìm được sách phù hợp không, thư viện có thuận tiện tiếp cận không, những cuộc gặp gỡ với sách có trở thành sinh hoạt thường xuyên không. Tương tự, một khu dân cư đăng ký xây dựng đời sống văn minh là bước khởi đầu; chuyển biến thực chất phải được nhận biết qua không gian sống, cách ứng xử giữa hàng xóm và sự tham gia tự nguyện của cộng đồng.

Điều đó không có nghĩa mọi giá trị văn hóa đều phải quy thành chỉ tiêu. Sự tử tế, lòng nhân ái hay tinh thần trách nhiệm không thể đo đầy đủ bằng vài biểu mẫu. Cần kết hợp số liệu về hoạt động với quan sát thực tế, phản hồi của người thụ hưởng và việc theo dõi kết quả trong một khoảng thời gian đủ dài. Một báo cáo đẹp không thể thay thế cảm nhận thật của những người mà chính sách hướng đến.

Xây dựng môi trường văn hóa từ những không gian đọc sách gần gũi, tạo điều kiện để người dân tiếp cận tri thức và hình thành thói quen văn hóa bền vững

Các định hướng chính sách mới đã nhấn mạnh việc cụ thể hóa hệ giá trị thành chuẩn mực ứng xử phù hợp với từng lĩnh vực, từng cộng đồng, đồng thời quan tâm đến kết quả thực hiện. Vấn đề vì thế không chỉ nằm ở việc xác định đúng giá trị cần tôn vinh, mà ở năng lực tổ chức để những giá trị đó hiện diện trong gia đình, trường học, công sở và không gian công cộng.

Trách nhiệm này cũng không thể đặt riêng lên vai ngành văn hóa. Một nếp sống văn minh liên quan đến chất lượng giáo dục, quản lý đô thị, dịch vụ hành chính, hạ tầng công cộng và cách tổ chức sinh hoạt cộng đồng. Người đứng đầu cơ quan, tổ chức không chỉ phát động phong trào mà còn phải xây dựng cơ chế để hành vi có trách nhiệm được khuyến khích, những bất cập được phản hồi và điều chưa tốt được sửa chữa.

Dẫu vậy, cũng cần cảnh giác với nguy cơ biến việc thực hành văn hóa thành một cuộc vận động nặng về hồ sơ, danh hiệu và chấm điểm. Một mô hình chỉ có ý nghĩa khi phù hợp với đời sống và đem lại thay đổi mà người dân cảm nhận được. Có khi đó không phải sáng kiến lớn, mà chỉ là một thư viện mở cửa thuận tiện hơn, một thủ tục được hướng dẫn rõ ràng hơn, một trường học biết lắng nghe học sinh hơn.

Ngày Văn hóa Việt Nam vì thế không chỉ là dịp nhìn lại và tự hào về những giá trị được hun đúc qua lịch sử. Đây còn là cơ hội để mỗi cơ quan, nhà trường, địa phương tự hỏi mình đã tạo ra điều kiện gì cho người dân tiếp cận, thực hành và gìn giữ các giá trị ấy. Những chương trình kỷ niệm rất cần thiết, nhưng ý nghĩa lâu dài của chúng sẽ lớn hơn nếu mở đầu cho những việc làm cụ thể được duy trì trong suốt năm.

Văn hóa được gìn giữ bằng ký ức, được lan tỏa qua các ngày hội, nhưng chỉ thật sự sống trong những hành vi lặp lại mỗi ngày. Vì vậy, đừng chỉ nói con người cần sống có văn hóa như thế nào; hãy quan tâm xã hội phải tạo những điều kiện gì để con người thực hành điều đó.

Thước đo sâu xa của Ngày Văn hóa Việt Nam không chỉ nằm ở những gì được tôn vinh ngày 24.11, mà còn ở cách chúng ta đối xử với nhau vào ngày 25.11 và tất cả những ngày sau đó.