Từ việc tạm dừng thực hiện chủ trương cho mượn sách giáo khoa ở Huế: Bài học rút ra là gì?

Vẫn đang có cảnh hai học sinh học chung một quyển sách trong nhiều phòng học ở Huế. (Ảnh: DQT)

Nghị định 271/2026/NĐ-CP đặt ra chính sách miễn phí sách giáo khoa, theo lộ trình chung, việc miễn phí đại trà trên toàn quốc bắt đầu từ năm học 2029-2030. Huế và một số địa phương chủ động đăng ký thực hiện sớm từ năm học 2026-2027. Chủ động đi trước không phải vấn đề, nhưng khi đã chọn đi trước lộ trình chung, khâu chuẩn bị cũng phải đi trước tương ứng, nhất là sách giáo khoa, mặt hàng có quy trình đặt hàng, in và phát hành kéo dài.

Công văn số 1246 của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam ngày 21/7 cho thấy ngoài Huế còn có Thành phố Hồ Chí Minh, thành phố Đà Nẵng, Cà Mau và một số địa phương của Đồng Nai có kế hoạch triển khai sớm. Nhà xuất bản cho biết phần lớn sách khi đó đã được in, phát hành theo nhu cầu đăng ký; nếu phát sinh nhu cầu lớn rất khó đáp ứng ngay, bởi quy trình từ đấu thầu, chuẩn bị giấy, in đến hoàn thiện cần nhiều tháng.

Theo ông Nguyễn Tân, Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo, phương án ban đầu của Huế là mua sách, hình thành tài sản công để học sinh mượn và tái sử dụng qua các năm học. Nhu cầu ban đầu 133.734 bộ, kinh phí khoảng 28,2 tỷ đồng; sau rà soát, do nhiều phụ huynh đã tự mua sách, số lượng giảm còn 52.824 bộ, kinh phí khoảng 12,3 tỷ đồng.

Đến ngày 29/8, gói thầu không có nhà thầu tham gia. Việc mời thầu lại, dự kiến đến 19/9 mới mở, trong khi năm học đã bắt đầu. Ngày 3/9, Bộ Giáo dục và Đào tạo yêu cầu rà soát, sửa đổi đồng bộ chương trình, sách giáo khoa. Ngày 10/9, Ban Thường vụ Thành ủy Huế thống nhất lùi thời gian thực hiện miễn đại trà sách giáo khoa. Thành phố chuyển sang hỗ trợ sách cho học sinh nghèo, cận nghèo, hoàn cảnh khó khăn, học sinh vùng miền núi và đề nghị Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam tập trung nguồn sách để phục vụ nhu cầu mua trước ngày 15/9.

Huế quyết định dừng mua để tránh nguy cơ lãng phí là lý do có cơ sở. Nhưng ở đây cần đặt lại câu hỏi, nếu việc chuẩn bị được thực hiện đầy đủ từ đầu, sách đến tay học sinh đúng thời điểm, thì khoản tiền 12,3 tỷ đồng đó có được xem là lãng phí không? Tiết kiệm ngân sách không chỉ tính ở quyết định dừng mua, mà cần nhìn cả quá trình từ chủ trương, khảo sát nhu cầu, xây dựng kế hoạch đến tổ chức thực hiện.

Đến nay, khoảng 21% học sinh chưa có sách dù đã đi học gần hai tuần. Việc lùi chính sách giúp những gia đình đang chờ phương án mượn sách biết rõ họ không thể tiếp tục chờ. Nhưng chuyển sang mua cũng chưa phải cách giải quyết ngay, khi nguồn sách tại nhiều nơi còn thiếu, các kệ sách vẫn trống. Do đó, cùng việc thông báo lùi chính sách, việc bảo đảm nguồn sách để phụ huynh có thể mua cho con cũng cần được đặt ra.

Câu chuyện này cần được phân tích đầy đủ để làm rõ những điểm chưa phù hợp trong quá trình thực hiện để rút kinh nghiệm.