Từ vụ khai thác đất trái phép tại xã Hợp Kim: Bài học về giữ đất rừng và quản lý tài nguyên

Công an tống đạt khởi tố bị can Hoàng Văn Lộc Bí thư Đảng ủy - Chủ tịch HĐND xã Hợp Kim Ảnh: Công an tỉnh Phú Thọ

Từ xử lý sạt lở đến khai thác đất trái phép

Ngày 22/10/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Phú Thọ khởi tố bổ sung vụ án, khởi tố bị can và ra lệnh bắt tạm giam Hoàng Văn Lộc, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Hợp Kim; Đinh Thanh Tùng, Chủ tịch UBND xã; Bùi Trọng Nghĩa, Phó Trưởng phòng Kinh tế xã, để điều tra về tội “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ”.

Theo thông tin điều tra được công bố, cuối năm 2025, một số diện tích đất rừng sản xuất của người dân tại xã Hợp Kim xảy ra sạt lở. UBND xã đã có văn bản xin ý kiến UBND tỉnh về phương án xử lý. UBND tỉnh Phú Thọ hướng dẫn rõ: phương án hạ tải để phòng, chống thiên tai không làm phát sinh quyền cấp giấy xác nhận đăng ký thu hồi khoáng sản. Nếu quá trình xử lý sạt lở phát sinh đất dư thừa, phải xây dựng dự án hoặc phương án tập kết tại bãi thải do cấp xã quy hoạch, quản lý và xử lý theo quy định.

Tuy nhiên, cơ quan điều tra xác định ba cán bộ trên đã cấu kết với Công ty CP Đầu tư - Thương mại 336 và Công ty CP Xây dựng Hợp Kim 889, lập khống 26 phương án cải tạo mặt bằng làm vườn ươm, vận chuyển đất dư thừa, trong khi thực tế không có dự án vườn ươm. Từ đó, 26 giấy xác nhận đăng ký thu hồi khoáng sản trên đất rừng sản xuất được cấp trái quy định.

Khối lượng đất dư thừa vận chuyển đi thể hiện trong các hồ sơ là hơn 2,33 triệu m³. Trong khi đó, khối lượng đất san lấp khai thác trái phép được cơ quan điều tra xác định là 386.934,2 m³. Hai doanh nghiệp đã bán số đất khai thác trái phép ra thị trường, thu bất chính hơn 25,4 tỷ đồng.

Trước đó, ngày 18/10/2026, Công an tỉnh Phú Thọ đã khởi tố hai vụ án, khởi tố bốn bị can là lãnh đạo, nhân viên của hai doanh nghiệp về tội “Vi phạm quy định về nghiên cứu, thăm dò, khai thác tài nguyên”. Vụ án đang tiếp tục được điều tra, mở rộng.

Cơ quan điều tra thi hành lệnh khởi tố, bắt Chủ tịch và Phó trưởng Phòng Kinh tế xã Hợp Kim - Ảnh: Công an tỉnh Phú Thọ

Bảo vệ đất sản xuất từ khâu phê duyệt đến hiện trường

Từ góc độ phát triển nông nghiệp bền vững, vụ việc đặt ra bài học về trách nhiệm bảo vệ đất rừng sản xuất và kiểm soát hoạt động can thiệp vào địa hình. Mục tiêu xử lý sạt lở chỉ có ý nghĩa khi công trình thực sự bảo đảm an toàn cho người dân, giữ được khả năng sử dụng đất và không trở thành cơ hội khai thác tài nguyên trái phép.

Trước hết, phải làm rõ nhu cầu xử lý sạt lở bằng khảo sát thực địa. Mỗi phương án cần xác định cụ thể vị trí, mức độ nguy hiểm, phạm vi can thiệp, khối lượng đất cần di chuyển và hiện trạng đất sau thi công. Tên gọi “hạ tải”, “cải tạo mặt bằng” hay “làm vườn ươm” không thể thay thế việc kiểm tra tính cần thiết và nội dung thực tế của phương án.

Với phương án phục vụ sản xuất nông, lâm nghiệp, cần làm rõ cây trồng dự kiến, điều kiện đất đai, nguồn nước và khả năng tổ chức sản xuất sau cải tạo. Một phương án mang danh nghĩa làm vườn ươm nhưng không có hoạt động ươm cây phải được phát hiện qua kiểm tra, thay vì chỉ xem xét trên giấy tờ.

Tiếp đó, cần kiểm soát được đất đào lên được đưa đi đâu. Hồ sơ phải thể hiện rõ khối lượng dự kiến, nơi tiếp nhận và mục đích sử dụng; quá trình thực hiện phải được đối chiếu với hiện trường. Khi xuất hiện dấu hiệu vận chuyển đất ra ngoài phạm vi được chấp thuận hoặc mua bán đất dưới danh nghĩa xử lý sạt lở, cơ quan có trách nhiệm cần kiểm tra, ngăn chặn kịp thời.

Bài học từ Hợp Kim cho thấy, hướng dẫn của cấp trên dù rõ vẫn cần cơ chế kiểm tra việc thực hiện. Giám sát phải theo suốt quá trình thi công, nhất là khi khối lượng đất di chuyển lớn, có doanh nghiệp tham gia hoặc phát sinh hoạt động vận chuyển ra khỏi địa bàn.

Cùng với đó, phải công khai thông tin để người dân tham gia giám sát. Vị trí thi công, đơn vị thực hiện, thời gian, phạm vi và nơi tập kết đất cần được thông báo rõ tại khu vực chịu tác động. Người có đất và cộng đồng xung quanh cần có đầu mối phản ánh khi phát hiện đào vượt ranh giới, vận chuyển bất thường hoặc thi công ảnh hưởng đến sản xuất. Phản ánh phải được kiểm tra và trả lời cụ thể.

Nguyễn Trung Vựng - Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng giám đốc Công ty cổ phần xây dựng Hợp Kim 889 và Phùng Sơn Hải - Phó giám đốc Công ty cổ phần đầu tư - thương mại 336 - Ảnh: Công an tỉnh Phú Thọ

Trách nhiệm không dừng ở việc xử lý sai phạm

Với những vụ việc xảy ra trên đất rừng sản xuất, bên cạnh điều tra trách nhiệm và xử lý khoản thu bất chính, cần đánh giá hiện trạng khu đất sau khai thác. Những vấn đề cần được làm rõ gồm độ ổn định mái dốc, khả năng thoát nước, tình trạng đất và điều kiện khôi phục sản xuất. Việc phục hồi phải phù hợp với kết quả đánh giá thực tế, có đơn vị chịu trách nhiệm và được kiểm tra sau thực hiện.

Đây cũng là yêu cầu cần được đặt ra đối với các phương án cải tạo đất phục vụ nông nghiệp: phải xác định kết quả sử dụng đất sau thi công, tránh tình trạng đất bị đào lấy đi nhưng mục tiêu sản xuất không được thực hiện.

Đối với phát triển nông nghiệp sinh thái, hữu cơ, giữ gìn đất đai và môi trường là công việc lâu dài, bắt đầu từ từng quyết định quản lý ở cơ sở. Đất rừng sản xuất cần được nhìn nhận bằng giá trị sinh kế và khả năng sản xuất qua nhiều năm, thay vì chỉ bằng giá trị khối lượng đất có thể đưa ra thị trường.

Từ vụ khai thác đất trái phép tại xã Hợp Kim, bài học cần được chuyển thành việc làm cụ thể: khảo sát đúng trước khi phê duyệt, kiểm tra sát trong khi thi công, công khai để người dân giám sát và xác định rõ trách nhiệm phục hồi sau tác động. Mỗi phương án phòng, chống thiên tai phải được đánh giá bằng sự an toàn của người dân và khả năng tiếp tục sản xuất trên chính mảnh đất ấy.