Tục cúng ông Công ông Táo: Nét đẹp văn hóa tâm linh của người Việt

Truyền thống văn hóa ngàn đời

Theo quan niệm dân gian, ông Công ông Táo là các vị thần cai quản bếp núc, nhà cửa và đời sống sinh hoạt của gia đình. Phổ biến nhất trong văn hóa Việt là truyền thuyết về “hai ông một bà” – ba vị Táo quân, xuất phát từ câu chuyện cảm động về nghĩa tình vợ chồng, lòng thủy chung và sự hy sinh. Dù được kể với nhiều dị bản khác nhau, điểm chung của các câu chuyện đều đề cao những giá trị đạo đức căn bản của người Việt: nghĩa tình, nhân ái và sự bao dung.

Mâm cúng ông Công, ông Táo thường được các gia đình chuẩn bị tươm tất, chu đáo tùy theo điều kiện từng nhà. Ảnh: M.H

Trong tín ngưỡng dân gian, Táo quân không chỉ là thần giữ lửa mà còn là vị thần chứng kiến mọi sinh hoạt thường nhật trong gia đình. Vào ngày 23 tháng Chạp, Táo quân cưỡi cá chép bay về trời để tâu với Ngọc Hoàng những việc đã diễn ra trong năm. Chính vì vậy, lễ cúng ông Công ông Táo mang ý nghĩa tiễn đưa trang trọng, thể hiện mong muốn một năm mới bình an, gia đạo êm ấm, làm ăn thuận lợi.

Theo truyền thống, lễ cúng ông Công ông Táo thường được tiến hành vào ngày 23 tháng Chạp, trước giờ Ngọ (12 giờ trưa). Người Việt tin rằng đây là thời điểm Táo quân lên chầu trời, nên việc cúng lễ cần hoàn tất trước mốc thời gian này để kịp tiễn các ngài. Không gian cúng lễ có thể là bàn thờ Táo quân đặt trong bếp hoặc bàn thờ gia tiên, tùy theo phong tục từng vùng và điều kiện mỗi gia đình. Dù tổ chức đơn giản hay cầu kỳ, điều quan trọng nhất vẫn là sự thành tâm của gia chủ, bởi theo quan niệm dân gian, “lễ bạc lòng thành” luôn được các đấng thần linh chứng giám.

Mâm cúng ông Công ông Táo thường bao gồm các lễ vật quen thuộc như: hương, hoa, trầu cau, rượu, nước, vàng mã và đặc biệt là cá chép – phương tiện để Táo quân lên trời. Ở miền Bắc, cá chép thường là cá sống, được thả ra sông, hồ sau lễ cúng, mang ý nghĩa phóng sinh, tích đức. Miền Trung và miền Nam có thể sử dụng cá chép giấy hoặc tượng trưng bằng lễ vật khác, song vẫn giữ nguyên ý nghĩa tiễn đưa.

Ngoài ra, nhiều gia đình còn chuẩn bị mâm cỗ mặn hoặc cỗ chay với các món ăn truyền thống. Dù mâm cỗ có phong phú đến đâu, người Việt vẫn quan niệm rằng điều quan trọng nhất không nằm ở hình thức mà ở sự chu đáo, sạch sẽ và tấm lòng hướng thiện của người thực hiện nghi lễ.

Giá trị nhân văn sâu sắc

Tục cúng ông Công ông Táo không đơn thuần là một nghi lễ tín ngưỡng mà còn mang trong mình giá trị giáo dục sâu sắc. Theo TS Nguyễn Viết Chức, Phó Chủ nhiệm Hội đồng tư vấn về Văn hóa – Xã hội (Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam), quan niệm “Táo quân ghi nhận việc thiện – ác” vô hình trung trở thành lời nhắc nhở mỗi người sống có trách nhiệm, cư xử đúng mực trong gia đình và luôn hướng tâm tới cái thiện.

Tục thả cá chép sau lễ cúng còn mang ý nghĩa phóng sinh. Ảnh: M.H

Ngoài ra, tục cúng ông Công ông Táo còn mang giá trị nhân văn sâu sắc, đó là cách để mỗi người dân nhớ về ông bà, tổ tiên, cội nguồn dân tộc. Đây cũng là dịp để các thành viên trong gia đình cùng nhau dọn dẹp nhà cửa, lau chùi bếp núc, chuẩn bị đón Tết, mong cầu cho sự sum vầy, đủ đầy và hạnh phúc trong năm tới.

Ngày nay, trong nhịp sống hiện đại, hình thức thực hành nghi lễ cúng ông Công ông Táo đã có nhiều thay đổi để phù hợp với điều kiện sống mới. Nhiều gia đình ở đô thị giản lược mâm cỗ, lựa chọn cúng chay hoặc cúng tượng trưng. Việc thả cá chép cũng được khuyến cáo thực hiện theo hướng văn minh, bảo vệ môi trường, tránh thả kèm túi nilon hoặc đốt vàng mã quá mức gây ô nhiễm.

Để giữ gìn nét đẹp truyền thống văn hóa ngàn đời tới thế hệ trẻ, nhiều hoạt động về nghi thức cúng ông Công ông Táo được tái hiện bằng hình thức sân khấu hóa hoặc được phục dựng trong các nghi lễ quan trọng. Tại Hà Nội, nhiều năm gần đây, Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long – Hà Nội tổ chức hoạt động “Tống cựu nghinh tân” tái hiện các nghi lễ đón Tết của cung đình tại Khu di sản Hoàng thành Thăng Long, trong đó có nghi thức thả cá chép vào ngày ông Công, ông Táo.

Năm nay, cùng với các gia đình Việt tổ chức nghi lễ cúng ông Công, ông Táo, nghi lễ thả cá chép tại Hoàng thành Thăng Long được thực hiện vào 8h sáng ngày 10-2, tức đúng ngày 23 tháng Chạp âm lịch. Nghi lễ cúng tiễn ông Công, ông Táo về trời tại Hoàng thành Thăng Long mang hàm ý cầu mong sự bình an, thịnh vượng cho quốc gia và mỗi gia đình trong năm mới.

Như vậy, có thể thấy, tục cúng ông Công ông Táo với chiều sâu văn hóa và ý nghĩa nhân sinh phong phú vẫn đang hiện diện bền bỉ trong đời sống người Việt. Theo phong tục từng vùng, miền, nghi thức này có những điều chỉnh về hình thức, song tinh thần cốt lõi vẫn được gìn giữ. Đây không chỉ là nghi thức tín ngưỡng mà còn là dịp để mỗi người chậm lại, nhìn lại một năm đã qua, tự soi xét bản thân và hướng tới những điều tốt đẹp hơn trong năm mới.

Hoàng Lân