Từng bước hiện thực hóa những quy định mang tính đột phá về thể chế

Trụ sở Tòa án nhân dân tối cao.

Việt Nam phải là lựa chọn an toàn trong giải quyết tranh chấp thương mại

Với việc Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm Tài chính quốc tế được Quốc hội khóa XV thông qua tại kỳ họp thứ 10, có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/2026, lần đầu chúng ta có một thiết chế tư pháp chuyên biệt, quốc tế hóa ngay trên lãnh thổ Việt Nam, nhằm xử lý những tranh chấp thương mại có tính toàn cầu và nâng cao năng lực cạnh tranh pháp lý của Việt Nam trong khu vực. Một Tòa án chuyên biệt có thẩm quyền xét xử bằng tiếng Anh, có thể bổ nhiệm thẩm phán nước ngoài và áp dụng pháp luật nước ngoài.

Theo Phó Chánh án Tòa án nhân dân tối cao Nguyễn Văn Tiến, Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm Tài chính quốc tế là cấu thành, điều kiện quan trọng để Trung tâm Tài chính quốc tế hoạt động hiệu quả, bảo đảm niềm tin của nhà đầu tư. Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm Tài chính quốc tế thuộc hệ thống Tòa án nhân dân, được tổ chức theo mô hình hiện đại, chuyên nghiệp, tiên tiến, có cơ chế giải quyết tranh chấp đặc thù, vượt trội, tương thích với chuẩn mực và thông lệ quốc tế, có thẩm quyền giải quyết vụ việc về đầu tư, kinh doanh tại Trung tâm Tài chính quốc tế.

Khi luật này được đưa ra xem xét thông qua tại Quốc hội, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao Nguyễn Văn Quảng đã khẳng định, việc xây dựng Tòa án chuyên biệt là một yêu cầu cấp thiết và đầy thách thức để thu hút nhà đầu tư vào Trung tâm Tài chính quốc tế. Với các nhà đầu tư quốc tế, họ chỉ có mối quan tâm: Cơ chế nào cho việc đưa dòng vốn vào và rút dòng vốn ra khỏi Trung tâm Tài chính quốc tế? Nếu phát sinh tranh chấp giữa các thành viên trong trung tâm hoặc giữa thành viên trung tâm với đối tác ngoài trung tâm trong nước hay quốc tế, thì cơ chế giải quyết là gì? Áp dụng pháp luật nào? Ai là cơ quan phán quyết?... Do đó, việc hiện thực hóa các quy định của Luật cần phải đáp ứng được các vấn đề này mới bảo đảm tính hiệu quả của hệ thống tòa án chuyên biệt tại Việt Nam. "Chúng ta vừa làm vừa rút kinh nghiệm, nhưng tinh thần là chúng ta phải tiếp cận hệ thống luật thông luật, bảo đảm tính cạnh tranh, để khi có tranh chấp thì nhà đầu tư sẽ lựa chọn Tòa án tại Việt Nam thay vì chọn lựa các quốc gia khác", Chánh án Nguyễn Văn Quảng nói.

Nhiều thách thức đang đặt ra

Để triển khai thi hành Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm Tài chính quốc tế, Tòa án nhân dân tối cao cũng đã ban hành kế hoạch cụ thể nhằm bảo đảm việc thành lập, tổ chức và hoạt động của mô hình tòa án mới được thực hiện đồng bộ, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu phát triển Trung tâm Tài chính quốc tế tại Việt Nam. Tòa án nhân dân tối cao cũng đặt mục tiêu xây dựng Tòa án chuyên biệt điện tử theo mô hình đặc thù vượt trội, hiện đại, phù hợp hơn với yêu cầu của Trung tâm Tài chính quốc tế và tiêu chuẩn, thông lệ quốc tế.

Thực tế, việc triển khai xây dựng Tòa án chuyên biệt tại các Trung tâm Tài chính quốc tế đang đặt ra không ít thách thức, trong đó có thách thức mang tính nền tảng, đó là thể chế pháp lý. Bởi lẽ, với các tranh chấp tài chính - thương mại quốc tế đòi hòi tư duy tố tụng hiện đại, đề cao tính tranh tụng, thỏa thuận lựa chọn luật áp dụng cũng như tôn trọng mạnh mẽ quyền tự định đoạt của các bên thay vì vai trò trung tâm của tòa án theo các quy định về tố tụng truyền thống của Việt Nam. Việc xây dựng quy trình tố tụng tiếp cận chuẩn mực tố tụng quốc tế phải được thực hiện một cách bài bản, tránh tình trạng “bình mới, rượu cũ”.

Mặc dù Luật đã quy định bổ nhiệm thẩm phán là các chuyên gia pháp luật, thẩm phán có chuyên môn sâu, bao gồm cả các đối tượng là công dân nước ngoài đã từng là thẩm phán ở nước ngoài, thế nhưng bài toán lựa chọn, phát triển nhân lực thẩm phán trong nước cần có kế hoạch, lộ trình bài bản. Cần có tầm nhìn, định hướng rõ về khả năng “bứt phá” làm chủ sân nhà của đội ngũ thẩm phán trong nước.

Theo nhiều chuyên gia, điểm mấu chốt thể hiện tính hiệu quả của Tòa án chuyên biệt đó là niềm tin lựa chọn tài phán tại Việt Nam của các nhà đầu tư quốc tế được tạo dựng từ thực tiễn xét xử.

Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty Luật SBLAW, người rất có kinh nghiệm làm việc với các nhà đầu tư nước ngoài tại Việt Nam cho rằng, trong bối cảnh kinh tế ngày càng hội nhập quốc tế sâu rộng như hiện nay, một hệ thống giải quyết tranh chấp "đáng tin cậy" là yếu tố sống còn và cực kỳ quan trọng cho thành công của một Trung tâm Tài chính quốc tế. “Các nhà đầu tư quốc tế không chỉ nhìn vào các ưu đãi như thuế, hạ tầng, hỗ trợ, họ còn nhìn vào việc "Nếu có tranh chấp kinh doanh xảy ra, quyền lợi của nhà đầu tư sẽ được bảo vệ như thế nào?”, luật sư Hà cho biết.

Chủ tịch Công ty Luật SBLAW đề nghị, khi thực hiện cơ quan tài phán là tòa án và trọng tài trong Trung tâm Tài chính quốc tế, quy định về quyền lựa chọn luật áp dụng luôn phải được ưu tiên. Các bên trong Trung tâm Tài chính thường muốn áp dụng thông luật (Common Law), hệ thống luật phổ biến trong tài chính quốc tế, thay vì luật nội dung của Việt Nam. Cùng với đó phải có các quy định bảo đảm tính độc lập và chuyên môn hóa của thẩm phán. Về cơ chế thi hành án, theo luật sư Hà, cần phải có cơ chế "luồng xanh" để các phán quyết từ tòa án chuyên biệt trong các Trung tâm Tài chính quốc tế được thi hành nhanh chóng. Phải bảo đảm phán quyết này dễ dàng được công nhận và thi hành tại các quốc gia khác thông qua các hiệp định song phương hoặc đa phương.

Một vấn đề mà không ít nhà đầu tư lo ngại đó là một phán quyết của tòa án chuyên biệt lại bị tòa án địa phương "hủy" vì những lỗi hình thức nhỏ hoặc giải thích luật khác biệt. Do đó, nên chăng có một cơ chế kháng cáo riêng biệt trong nội bộ Trung tâm Tài chính hoặc lên một cấp tòa tối cao chuyên trách, hạn chế đến mức thấp nhất sự can thiệp từ hệ thống tòa án hành chính thông thường vào các giao dịch thương mại đơn thuần.

Việc xây dựng một cơ chế tài phán thông thoáng có kiểm soát, các phán quyết có chất lượng, được công nhận và thi hành ở phạm vi quốc tế sẽ là những “viên gạch” chắc chắn xây nên nền tảng bền vững của mô hình Tòa án chuyên biệt, qua đó tạo thêm niềm tin cho các nhà đầu tư khi tham gia thị trường Việt Nam.

HƯƠNG NGUYÊN