Ứng dụng AI trong giáo dục: Cần cân bằng công nghệ và tư duy

Ứng dụng công nghệ số trong tiết học của cô trò Trường Tiểu học Ái Mộ A (Hà Nội). Ảnh: NTCC.

“Trợ giảng” trong trường phổ thông

Từ học kỳ II năm học 2025-2026, nhiều tỉnh, thành chủ động đăng ký tham gia thí điểm ứng dụng AI trong nhà trường theo chương trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo. TPHCM là một trong những địa phương triển khai sớm trên diện rộng, khuyến khích các trường tích hợp AI vào môn học, chuyên đề hoặc hoạt động câu lạc bộ.

Tại Hà Nội, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam cũng triển khai thí điểm tại hệ thống Trường Thực nghiệm trong năm học 2025-2026. Kết quả bước đầu cho thấy giáo viên và học sinh hưởng ứng tích cực, quá trình triển khai không gặp nhiều khó khăn.

Tại nhiều trường học, AI hiện không còn dừng ở vai trò hỗ trợ tra cứu mà đã được đưa vào các hoạt động thực hành cụ thể. Thầy giáo Mai Văn Minh, Trường THPT Phước Thiền (Đồng Nai) đã ứng dụng AI thiết kế thiết bị an toàn và tiết kiệm điện năng trong dạy học môn Công nghệ lớp 12. Thầy Minh cho biết ý tưởng xuất phát từ thực tế nhiều lớp học vẫn để đèn, quạt và thiết bị điện hoạt động dù không có người sử dụng, gây lãng phí và tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn điện. Từ đó, giáo viên đã phát triển thiết bị EduSaveGuard (ESG) tích hợp AI và cảm biến thông minh nhằm phục vụ giảng dạy theo hướng STEM.

Hệ thống sử dụng vi xử lý ESP32 kết hợp cảm biến chuyển động, nhiệt độ, dòng điện và khí để theo dõi môi trường, phát hiện bất thường và tự động điều khiển hệ thống điện. Khi lớp học không có người, thiết bị sẽ tự ngắt điện nhằm tiết kiệm năng lượng; nếu phát hiện quá tải hoặc nguy cơ mất an toàn, hệ thống sẽ phát cảnh báo bằng âm thanh và đèn tín hiệu.

Điểm đáng chú ý là học sinh không chỉ học lý thuyết mà còn được trực tiếp quan sát cách AI xử lý dữ liệu và đưa ra quyết định điều khiển thiết bị. Sau 3 tuần thử nghiệm tại Trường THPT Phước Thiền, khoảng 92% học sinh cho biết hiểu rõ hơn về dòng điện và tiêu thụ năng lượng; lượng điện năng tiêu thụ cũng giảm khoảng 24%.

Không chỉ ở Đồng Nai, nhiều trường học đang xây dựng môi trường để học sinh tiếp cận AI bài bản hơn. Tại Trường THPT Đoàn Kết (xã Cổ Lễ, Ninh Bình), Câu lạc bộ AI được duy trì mỗi tuần một buổi dành cho học sinh khối 10 và 11.

Tại đây, học sinh được hướng dẫn sử dụng ChatGPT hỗ trợ học tập, dùng Gemini tạo hình ảnh theo kịch bản, đồng thời được trang bị kỹ năng kiểm chứng thông tin và sử dụng mạng xã hội an toàn. Qua đó, học sinh từng bước hình thành tư duy số và năng lực ứng dụng công nghệ trong môi trường học đường.

Để không lạm dụng AI

Dù mở ra nhiều cơ hội đổi mới giáo dục, việc ứng dụng AI trong trường học cũng đặt ra không ít băn khoăn về nguy cơ lệ thuộc công nghệ và suy giảm tư duy độc lập của học sinh.

TS Nguyễn Thị Như, Khoa Triết học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), cho rằng AI là giải pháp phù hợp để đổi mới phương pháp dạy học, đặc biệt với các môn khoa học xã hội. Tuy nhiên, nhiều công cụ AI hiện nay sử dụng nguồn dữ liệu chưa được kiểm chứng đầy đủ, có thể dẫn đến sai lệch thông tin nếu học sinh tiếp nhận thụ động.

Theo bà, điều đáng lo hơn là học sinh phụ thuộc vào AI để tra cứu và sao chép nội dung mà không phát triển tư duy phản biện. Vì vậy, AI chỉ phát huy hiệu quả khi được tích hợp đúng cách, có định hướng sư phạm và cơ chế giám sát phù hợp.

Cùng quan điểm này, GS.TSKH Hồ Tú Bảo (Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán) cho rằng cần nhìn nhận đúng bản chất của AI trước khi áp dụng rộng rãi trong giáo dục. Theo ông, AI tạo sinh có khả năng tổng hợp và trình bày thông tin tốt nhưng chưa thực sự hiểu bản chất tri thức như con người.

Ông lo ngại học sinh có thể mất dần khả năng suy nghĩ độc lập nếu quá phụ thuộc vào AI để tìm lời giải. TS Tạ Ngọc Trí, Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông, cũng cho rằng AI đang hỗ trợ học sinh quá nhiều, khiến các em dễ bỏ qua quá trình tự khám phá kiến thức.

Theo ông Trí, việc tự luyện tập và tìm lời giải có vai trò quan trọng trong hình thành siêu nhận thức và tư duy bậc cao – những năng lực mà giáo dục hiện đại hướng tới.

Từ thực tế dạy học hiện nay, PGS.TS Nguyễn Chí Thành, Trưởng khoa Sư phạm, Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) chỉ ra thách thức lớn nhất hiện nay là vấn đề bồi dưỡng giáo viên. Hiện chưa có đội ngũ giáo viên chuyên trách dạy AI, trong khi nhiều thầy cô vẫn phải tự tìm hiểu công nghệ này thay vì được đào tạo bài bản.

Ông cho rằng giáo viên cần được trang bị năng lực sư phạm số và kiến thức AI để có thể ứng dụng hiệu quả trong dạy học. Bên cạnh đó, khoảng cách số giữa các vùng miền cũng là vấn đề đáng lưu ý khi nhiều nơi còn thiếu thiết bị và điều kiện internet.

Theo PGS.TS Nguyễn Chí Thành, AI không nên trở thành một môn học nặng lý thuyết mà cần được tích hợp linh hoạt tương tự mô hình STEM trước đây, thông qua các môn học, chuyên đề hoặc câu lạc bộ phù hợp với từng độ tuổi.