Ứng dụng khoa học-công nghệ trong phát triển văn hóa

Công nghệ ánh sáng tạo ra hình ảnh độc đáo trong Triển lãm thư pháp diễn ra tại Văn Miếu-Quốc Tử Giám.

“Chìa khóa" tạo sức hút

Tư duy và nhận thức về vai trò của văn hóa của Đảng ta trong kỷ nguyên mới đặc biệt nhấn mạnh việc ứng dụng những thành tựu của khoa học công nghệ vào giữ gìn, phát triển, cũng như truyền thông lan tỏa các giá trị tốt đẹp, góp phần khẳng định vị thế Việt Nam trên trường quốc tế.

Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa định hướng, phát triển khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số tạo dựng không gian mới, xung lực mới cho phát triển văn hóa. Trong đó nhấn mạnh việc chuẩn hóa và số hóa toàn diện di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, tác phẩm văn học nghệ thuật có giá trị cao, quản trị dữ liệu bảo đảm an ninh và chủ quyền văn hóa số.

Phát triển hạ tầng số, tăng cường ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, công nghệ thực tế ảo trong sản xuất, phân phối, tiêu dùng và quản lý văn hóa. Xây dựng thiết chế “văn hóa số”, “bảo tàng mở”, “nhà hát di động”, “thư viện số” thân thiện với mọi lứa tuổi. Cùng với đó là chú trọng công tác truyền thông, thông tin, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, thương hiệu sáng tạo, an ninh văn hóa và chủ quyền văn hóa số.

Nhà phê bình Ngô Thảo cho rằng, những năm qua, công nghệ số thật sự đã làm thay đổi mọi mặt đời sống văn hóa. Nhiều giá trị văn hóa nhờ có các công cụ công nghệ đã không ngừng được mở rộng, phát huy tích cực trong việc thực hành và sáng tạo của các tầng lớp nhân dân, tạo sức hút mạnh mẽ với cộng đồng quốc tế.

Các địa chỉ ứng dụng công nghệ hiệu quả, phát huy cao nhất các giá trị văn hóa được nhắc nhiều bao gồm Di tích Nhà tù Hỏa Lò, Di tích Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu-Quốc Tử Giám, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam...

Các ứng dụng công nghệ 3D, công nghệ thực tế ảo, công nghệ AI đang đóng góp quan trọng vào công tác bảo tồn, quảng bá di sản văn hóa và thúc đẩy phát triển du lịch. Đề án số hóa dữ liệu lễ hội Việt Nam giai đoạn 2021-2025 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch hoàn thành mục tiêu số hóa tất cả lễ hội thật sự đã giúp tăng cường hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về lễ hội, tạo điều kiện thuận lợi cho mọi người dân trong tìm hiểu, khai thác, sáng tạo từ các nguồn dữ liệu quý giá…

Công nghệ số tham gia đắc lực vào xây dựng thương hiệu lễ hội pháo hoa Đà Nẵng, các lễ hội âm nhạc Hò-Dô, Gió Mùa, các vở diễn thực cảnh lớn như Tinh hoa Bắc Bộ, Ký ức Hội An... Lĩnh vực biểu diễn cũng tạo ra nhiều kỳ tích, khi một số sản phẩm âm nhạc lấy cảm hứng từ các nét đẹp văn hóa truyền thống đã vượt ra khỏi biên giới, thu hút hàng triệu lượt theo dõi của khán giả quốc tế, góp phần quảng bá hình ảnh Việt Nam ra thế giới.

Lĩnh vực điện ảnh đặc biệt quan tâm việc ứng dụng công nghệ vào sản xuất và phát hành phim. Khi được đặt đúng chỗ, công nghệ đang giúp các nhà làm phim giảm chi phí, rút ngắn thời gian sản xuất, tăng hiệu quả truyền thông. Những sự kiện văn hóa lớn gắn với những ngày lễ trọng đại của đất nước vừa qua có tính lan tỏa mạnh mẽ là nhờ vào sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa những nét đẹp nghệ thuật truyền thống và các ứng dụng công nghệ mới.

Thí dụ, các chương trình nghệ thuật “Tổ quốc trong tim”, “Rạng rỡ Việt Nam”, “Mãi mãi niềm tin theo Đảng”… công nghệ chiếu sáng 3D mapping, âm thanh vòm, công nghệ thực tế ảo VR… đã mang đến những cảm xúc đặc biệt cho khán giả trong nước và nước ngoài.

Đầu tư cho hạ tầng công nghệ và đào tạo nhân lực

Công nghệ đã và đang thật sự làm thay đổi phương pháp, hình thức thể hiện của nhiều lĩnh vực, mang lại hiệu quả to lớn cho việc bảo tồn, thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa. Dù vậy, còn không ít địa phương, cũng như các đơn vị hoạt động văn hóa đang gặp khó khăn về hạ tầng công nghệ. Điều này làm giảm khả năng sáng tạo của người thực hành văn hóa, giảm khả năng cạnh tranh của các sản phẩm văn hóa.

Ông Hoàng Văn Tam, Giám đốc Công ty Digitech Solutions, cho rằng công nghệ đang trở thành động lực quan trọng thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tạo ra giá trị gia tăng cho lĩnh vực văn hóa thông qua chuyển đổi số và ứng dụng AI. Theo ông, để khai thác hiệu quả tiềm năng này, hạ tầng số trong lĩnh vực văn hóa cần được phát triển đi trước một bước. Đây là nền tảng quan trọng phục vụ việc lưu trữ, thu thập, xử lý dữ liệu, đồng thời hỗ trợ quá trình sáng tạo và sản xuất các sản phẩm văn hóa, du lịch và dịch vụ.

Khi được ứng dụng đúng cách, công nghệ và AI có thể trở thành “đòn bẩy” mạnh mẽ cho sáng tạo văn hóa, giúp người dân tiếp cận các giá trị văn hóa một cách đa dạng hơn, sinh động hơn và lan tỏa rộng rãi ra cộng đồng quốc tế. Công nghệ cũng có khả năng “đánh thức” những giá trị văn hóa đang nằm trong bảo tàng, thư viện hay ký ức, biến chúng thành các sản phẩm số sống động như trải nghiệm thực tế ảo, nội dung số hay các sản phẩm truyền thông hiện đại, qua đó đóng góp vào sự phát triển của kinh tế văn hóa.

Tuy nhiên, hiện nay hạ tầng công nghệ phục vụ phát triển văn hóa vẫn còn nhiều hạn chế và chưa đồng bộ. Vì vậy, Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách nhằm thúc đẩy đầu tư vào hạ tầng công nghệ và các nền tảng số, hỗ trợ việc sản xuất, phân phối và tiêu thụ các sản phẩm văn hóa. Đồng thời, cần đẩy mạnh ứng dụng các công nghệ mới như AI, blockchain, thực tế ảo và thực tế tăng cường trong sáng tạo nội dung.

Bên cạnh đó, việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về tài nguyên văn hóa cũng là yếu tố quan trọng nhằm phục vụ công tác bảo tồn, nghiên cứu và quảng bá văn hóa Việt Nam. Đồng thời, cần tạo điều kiện thuận lợi để các nhà đầu tư tham gia phát triển hạ tầng công nghệ, góp phần xây dựng nền tảng vững chắc cho sự phát triển của ngành công nghiệp văn hóa trong tương lai.

Để công nghệ vận hành thực sự hữu dụng, giúp lan tỏa các giá trị văn hóa, thì vấn đề đào tạo nhân lực luôn phải song hành. Ngày nay, người tham gia quản lý, thực hành, sáng tạo văn hóa đều không thể đứng ngoài công nghệ. Nghĩa là phải có năng lực ứng dụng khoa học công nghệ trong hoạt động văn hóa. Nguồn nhân lực có khả năng thích ứng phù hợp công nghệ là yêu cầu bắt buộc, do đó cần có một chiến lược đào tạo bài bản, trang bị kiến thức cho nhân lực trong hệ sinh thái văn hóa, du lịch.

Thiếu tướng, nhà văn, Tiến sĩ Nguyễn Hồng Thái - nguyên Phó Cục trưởng Cục Khoa học, Chiến lược và Lịch sử công an cho rằng, công nghệ không thay thế được con người, nhất là trong văn hóa, một lĩnh vực đòi hỏi sự sáng tạo và bản sắc riêng. Hồn vía một sản phẩm văn hóa, một nền văn hóa luôn được hình thành, tạo nên từ vẻ đẹp tâm hồn của con người. Ứng dụng công nghệ là để những giá trị đẹp đẽ được phát huy trong đời sống.

Do đó, cần đổi mới căn bản công tác đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, tích hợp tư duy sáng tạo, công nghệ số cũng như kỹ năng quản trị. Việc tăng cường hợp tác quốc tế trong đào tạo và chuyển giao công nghệ sẽ giúp chúng ta học hỏi kinh nghiệm từ các nước có nền văn hóa phát triển. Ngoài ra, cần xây dựng các chương trình đào tạo liên kết chặt chẽ giữa nhà trường và doanh nghiệp để bảo đảm tính thực tiễn cũng như khả năng ứng dụng công nghệ trong phát triển văn hóa.