Ứng phó nguy cơ an ninh phi truyền thống: Bộ KH&CN đề ra những nhiệm vụ gì?

Vì sao đầu tư công nghệ vẫn chưa đủ để ứng phó rủi ro?

Khoa học cung cấp luận cứ để nhận diện nguy cơ và lựa chọn phương án ứng phó. Công nghệ tạo công cụ giám sát, cảnh báo, xử lý và phục hồi. Đổi mới sáng tạo thúc đẩy các giải pháp, phương thức phối hợp mới. Trong khi đó, chuyển đổi số giúp kết nối dữ liệu với quy trình điều hành, hỗ trợ ra quyết định kịp thời.

Nhà máy Lọc dầu Dung Quất, Công ty Cổ phần Lọc Hóa Dầu Bình Sơn (Ảnh: VGP/TG).

Tuy nhiên, có công nghệ chưa đồng nghĩa với việc ứng phó hiệu quả. Một mô hình dự báo chỉ phát huy tác dụng khi có dữ liệu tin cậy. Cảnh báo phải đến đúng người, đúng thời điểm và gắn với phương án hành động. Hệ thống sau đầu tư cũng cần cơ quan tiếp nhận, nhân lực vận hành, kinh phí duy trì và cơ chế phối hợp phù hợp.

Thực tế triển khai cho thấy, việc chia sẻ thông tin và phối hợp liên ngành trong một số tình huống chưa đồng bộ. Tại một số địa bàn trọng điểm, thiết bị phát hiện, kiểm tra nhanh còn thiếu hoặc chưa đáp ứng yêu cầu. Nguồn lực dành cho phòng ngừa, ứng phó và diễn tập quy mô lớn cũng còn hạn chế.

Thời gian qua, Bộ KH&CN đã rà soát, tham mưu hoàn thiện thể chế, tiêu chuẩn, quy chuẩn; lồng ghép nghiên cứu về an ninh phi truyền thống vào định hướng ưu tiên tài trợ, đặt hàng. Bộ cũng phối hợp với Bộ Công an triển khai một số nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp quốc gia về an ninh nhân dân trên không gian mạng, an ninh môi trường, an ninh kinh tế và các vấn đề liên quan.

Trong lĩnh vực bức xạ, hạt nhân, Bộ tăng cường kiểm soát nguồn phóng xạ, thiết bị bức xạ; phối hợp xây dựng kế hoạch ứng phó sự cố, bảo đảm an ninh hạt nhân cho các sự kiện lớn. Công tác tập huấn phát hiện, kiểm tra bức xạ cũng được triển khai cho lực lượng tuyến đầu tại cửa khẩu, sân bay và lực lượng bảo vệ.

Từ những yêu cầu đó, Bộ KH&CN đề xuất 4 nhóm nhiệm vụ nhằm gắn nghiên cứu, công nghệ và chuyển đổi số với năng lực phòng ngừa, ứng phó trên thực tế.

Bốn nhóm nhiệm vụ: Từ nghiên cứu đến khả năng ứng phó thực tế

Thứ nhất, đặt hàng nghiên cứu từ những rủi ro cụ thể

Thay vì chỉ tập trung vào hoạt động nghiên cứu, nhiệm vụ khoa học và công nghệ cần xuất phát từ nhu cầu thực tế của cơ quan sử dụng. Ưu tiên là những nguy cơ có thể gây thiệt hại lớn, tác động dây chuyền hoặc làm gián đoạn hoạt động thiết yếu.

Ngay từ khâu đặt hàng, cần xác định sản phẩm dự kiến, cơ quan tiếp nhận, điều kiện thử nghiệm và yêu cầu đánh giá. Cơ quan sử dụng phải tham gia xác định nhu cầu, kiểm chứng kết quả để bảo đảm sản phẩm nghiên cứu có khả năng ứng dụng.

Đáng chú ý, nghiên cứu công nghệ cần kết hợp với nghiên cứu hành vi, truyền thông rủi ro và quản trị xã hội. Đây là những yếu tố giúp giải pháp phù hợp hơn với điều kiện thực tế, thay vì chỉ đáp ứng yêu cầu về mặt kỹ thuật.

Bộ KH&CN xác định 4 nhóm nhiệm vụ ứng phó với các đe dọa an ninh phi truyền thống (Ảnh minh họa).

Thứ hai, kết nối dữ liệu để cảnh báo và điều hành kịp thời

Với từng tình huống ưu tiên, cần xác định rõ đơn vị cung cấp dữ liệu, tần suất cập nhật, quyền khai thác và trách nhiệm xử lý khi xuất hiện dấu hiệu bất thường.

Việc triển khai cần tận dụng hạ tầng, nền tảng hiện có, hạn chế đầu tư trùng lặp. Cùng với đó là yêu cầu bảo vệ dữ liệu, bí mật nhà nước và an toàn hệ thống.

Đối với ứng dụng trí tuệ nhân tạo, cần kiểm chứng độ tin cậy, xác định giới hạn sử dụng và trách nhiệm của người ra quyết định. Đặc biệt, hệ thống cảnh báo phải bảo đảm thông tin đến được người dân, kể cả tại vùng khó khăn hoặc khi hạ tầng bị gián đoạn.

Thứ ba, thử nghiệm và diễn tập trong điều kiện thực tế

Một giải pháp công nghệ chỉ có thể chứng minh hiệu quả khi được kiểm chứng trong điều kiện vận hành thực tế. Vì vậy, các nhiệm vụ cần gắn với hoạt động thử nghiệm, diễn tập và đánh giá xuyên suốt các khâu: phát hiện nguy cơ, truyền cảnh báo, tiếp nhận thông tin, ra quyết định và huy động nguồn lực.

Hiệu quả không chỉ được đánh giá qua việc hệ thống có hoạt động hay không. Các chỉ số cần xem xét gồm thời gian cảnh báo, độ tin cậy, khả năng tiếp cận người dân, thời gian phối hợp và khả năng duy trì dịch vụ thiết yếu.

Cùng với đầu tư công nghệ, phải chuẩn bị nhân lực đào tạo, bảo trì và nguồn lực vận hành. Đây là điều kiện để hệ thống hoạt động ổn định, không chỉ dừng ở giai đoạn đầu tư ban đầu.

Thứ tư, tăng cường liên kết và tự chủ công nghệ

Bộ KH&CN đề xuất tăng cường liên kết giữa cơ quan quản lý với viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp. Các hướng ưu tiên gồm công nghệ quan trắc, cảnh báo, phát hiện và kiểm tra nhanh vật liệu phóng xạ, hạt nhân; thông tin liên lạc dự phòng, xử lý nước và công nghệ phục vụ ứng phó dịch bệnh.

Doanh nghiệp cần được khuyến khích tham gia xuyên suốt từ nghiên cứu, phát triển sản phẩm đến chuyển giao, bảo trì và hỗ trợ kỹ thuật.

Khả năng tự chủ công nghệ cần thể hiện ở việc làm chủ những khâu thiết yếu, duy trì hệ thống và khôi phục hoạt động khi xảy ra sự cố. Qua đó, giảm nguy cơ phụ thuộc vào nguồn lực bên ngoài trong những tình huống cần ứng phó khẩn cấp.

Làm thế nào để mỗi cảnh báo đi kèm một phương án hành động?

Để 4 nhóm nhiệm vụ được triển khai đồng bộ, Bộ KH&CN đề xuất các bộ, ngành, địa phương xác định bài toán ưu tiên và đầu mối chịu trách nhiệm tiếp nhận, sử dụng giải pháp. Yêu cầu phối hợp, chia sẻ dữ liệu cần được thống nhất theo thẩm quyền và gắn với từng tình huống cụ thể.

Một số nhiệm vụ phối hợp cần được lựa chọn triển khai trước, có mục tiêu, thời hạn và chỉ số đánh giá rõ ràng. Cùng với việc tận dụng chương trình, nguồn lực hiện có, cần ưu tiên kinh phí theo quy định cho thiết bị phát hiện, kiểm tra nhanh tại địa bàn trọng điểm, đào tạo và diễn tập.

Một điểm đáng chú ý là kinh phí vận hành, bảo trì phải được tính cùng với đầu tư thiết bị. Mỗi hệ thống cần xác định rõ cơ quan tiếp nhận, đơn vị vận hành và trách nhiệm xử lý khi có sự cố.

Xuyên suốt 4 nhóm nhiệm vụ là yêu cầu đưa kết quả nghiên cứu vào sử dụng, gắn mỗi cảnh báo với phương án hành động và xác định rõ trách nhiệm vận hành. Đây cũng là thước đo để khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thực sự góp phần bảo vệ người dân, giảm thiệt hại và duy trì các hoạt động thiết yếu trước những nguy cơ an ninh phi truyền thống.