Vắc-xin ung thư 20 năm trước hé lộ hướng đi mới giúp phòng bệnh lâu dài

Một loại vắc-xin ngừa ung thư có từ nhiều thập kỷ trước vẫn giúp hệ miễn dịch của bệnh nhân hoạt động mạnh mẽ, và các nhà khoa học cuối cùng đã tìm ra lý do tại sao. Ảnh: Shutterstock

Hơn 20 năm trước, một nhóm nhỏ phụ nữ mắc ung thư vú giai đoạn tiến triển đã tham gia thử nghiệm lâm sàng một loại vắc-xin điều trị ung thư còn ở giai đoạn thử nghiệm. Đến nay, toàn bộ những người tham gia này vẫn còn sống - một kết quả được các nhà khoa học đánh giá là đặc biệt hiếm gặp đối với bệnh nhân ung thư vú di căn. Chính điều này đã thúc đẩy các nhà nghiên cứu xem xét lại dữ liệu và hệ miễn dịch của nhóm bệnh nhân này, từ đó phát hiện những manh mối mới về cơ chế miễn dịch chống ung thư.

Nghiên cứu do các nhà khoa học tại hệ thống y tế Duke Health (Mỹ) thực hiện, dựa trên thử nghiệm ban đầu do Tiến sĩ Herbert Kim Lyerly, chuyên gia miễn dịch học tại Trường Y Đại học Duke, dẫn dắt. Khi phân tích sâu hệ miễn dịch của những phụ nữ tham gia thử nghiệm, nhóm nghiên cứu nhận thấy sau nhiều năm, họ vẫn duy trì được các tế bào miễn dịch có khả năng nhận diện tế bào ung thư.

Điểm chung đáng chú ý của các tế bào này là sự hiện diện của dấu ấn sinh học CD27 - một phân tử có vai trò quan trọng trong việc giúp hệ miễn dịch “ghi nhớ” các mối đe dọa từng gặp và phản ứng mạnh mẽ khi chúng xuất hiện trở lại. Kết quả nghiên cứu được công bố trên tạp chí Science Immunology cho thấy CD27 có thể là yếu tố then chốt giúp tăng hiệu quả của vắc-xin ung thư.

Tiến sĩ Zachary Hartman, tác giả chính của nghiên cứu. Ảnh: Trường Y Đại học Duke

Theo Tiến sĩ Zachary Hartman, tác giả chính của nghiên cứu, phản ứng miễn dịch kéo dài như vậy sau hàng chục năm là điều hiếm thấy. Phát hiện này đặt ra câu hỏi liệu có thể tăng cường thêm cơ chế này để cải thiện khả năng kiểm soát khối u hay không.

Thử nghiệm cơ chế CD27 trên mô hình động vật

Để kiểm chứng giả thuyết, nhóm nghiên cứu đã tiến hành thí nghiệm trên chuột. Họ kết hợp vắc-xin nhắm vào HER2 - một protein xuất hiện trên bề mặt một số tế bào, bao gồm tế bào ung thư vú - với một kháng thể có chức năng kích hoạt CD27.

Kết quả cho thấy gần 40% số chuột được điều trị bằng liệu pháp kết hợp đã biến mất hoàn toàn khối u. Trong khi đó, tỷ lệ này ở nhóm chỉ dùng vắc-xin đơn thuần là 6%. Phân tích miễn dịch học cho thấy kháng thể CD27 làm tăng đáng kể hoạt động của tế bào T CD4+ - một loại tế bào miễn dịch thường được gọi là tế bào “hỗ trợ”.

Vai trò nổi bật hơn của tế bào T CD4+

Trong nghiên cứu ung thư, sự chú ý lâu nay chủ yếu tập trung vào tế bào T CD8+ - nhóm tế bào có khả năng tiêu diệt trực tiếp tế bào ung thư. Tuy nhiên, kết quả mới cho thấy tế bào T CD4+ có thể đóng vai trò quan trọng hơn so với nhận định trước đây.

Theo các nhà khoa học, tế bào CD4+ không chỉ hỗ trợ các tế bào miễn dịch khác mà còn góp phần hình thành trí nhớ miễn dịch lâu dài - yếu tố có thể giải thích vì sao phản ứng miễn dịch ở các bệnh nhân trong thử nghiệm ban đầu vẫn duy trì sau nhiều năm. Khi nhóm nghiên cứu bổ sung thêm một kháng thể khác giúp tăng cường hoạt động của tế bào T CD8+, tỷ lệ loại bỏ khối u ở chuột tăng lên gần 90%.

Phát hiện này gợi ý rằng một chiến lược miễn dịch phối hợp, trong đó cả tế bào T CD4+ và CD8+ cùng được kích hoạt hiệu quả, có thể mang lại đáp ứng kháng u mạnh và bền vững hơn.

Triển vọng cho các liệu pháp điều trị ung thư

Một điểm đáng chú ý khác là kháng thể CD27 trong nghiên cứu chỉ cần sử dụng một lần cùng thời điểm tiêm vắc-xin đã tạo ra hiệu quả kéo dài. Điều này có thể tạo thuận lợi cho việc kết hợp phương pháp này với các liệu pháp ung thư hiện hành như thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch hoặc các kháng thể gắn thuốc.

Nghiên cứu đang mở ra khả năng cải thiện hiệu quả của các vắc-xin điều trị ung thư trong tương lai.

Giới nghiên cứu nhận định, dù các vắc-xin điều trị ung thư đã được phát triển từ nhiều năm nay, hiệu quả lâm sàng của chúng vẫn chưa đạt được kỳ vọng. Việc xác định được vai trò của CD27 và tế bào T CD4+ có thể giúp hoàn thiện cách thiết kế vắc-xin, từ đó nâng cao khả năng tạo đáp ứng miễn dịch lâu dài.

Nghiên cứu được Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) và Bộ Quốc phòng Mỹ tài trợ. Các nhà khoa học cho rằng cần thêm các thử nghiệm lâm sàng để xác nhận hiệu quả của chiến lược này ở người bệnh, song những kết quả ban đầu đang mở ra một hướng tiếp cận mới trong lĩnh vực miễn dịch học ung thư.

Hồng Nhung