Văn hóa - Từ mạch nguồn dân tộc đến sức mạnh quốc gia - Bài 4: Chuyển đổi số văn hóa - Bản sắc truyền thống thăng hoa trên nền tảng công nghệ số

Văn kiện Đại hội XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam đã định vị rõ nét tầm nhìn chiến lược về một nước Việt Nam hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc. Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, đặc biệt là sự phát triển bùng nổ của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI), đang mở ra không gian phát triển mới chưa từng có cho nền văn hóa dân tộc. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ rõ rằng công nghệ số chính là động lực trung tâm để thay thế, thúc đẩy, làm mới các động lực tăng trưởng truyền thống, tạo ra lực lượng sản xuất mới chất lượng cao. Tuy nhiên, môi trường không gian số cũng chính là một mặt trận mới vô cùng cam go trong việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và giữ vững chủ quyền văn hóa số quốc gia. Sự nghiệp chuyển đổi số văn hóa vì vậy không đơn thuần là sự thay đổi về mặt kỹ thuật, mà chính là sự chuyển đổi về mặt bản chất của mô hình phát triển, đưa trầm tích di sản nghìn năm hòa quyện cùng dòng chảy hiện đại để cất cánh, vươn tầm ra thế giới.

Di sản văn hóa chính là tài sản vô giá, là bệ đỡ vững chắc nhất để khẳng định bản lĩnh văn hóa dân tộc trước những sóng gió của lịch sử. Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025 - 2035 đã xác định rõ mục tiêu: Số hóa 100% di sản thế giới đã được UNESCO vinh danh, các di tích quốc gia đặc biệt và hệ thống bảo vật quốc gia. Đây chính là nền tảng cốt lõi để kiến tạo hệ thống dữ liệu lớn (Big Data) về di sản văn hóa quốc gia, xóa nhòa mọi rào cản địa lý và đưa các giá trị tâm linh, giá trị tinh thần đến gần hơn với nhân dân và công chúng toàn cầu.

So sánh các chỉ số hạ tầng số Việt Nam năm 2025 làm bệ đỡ cho chuyển đổi số văn hóa. Nguồn: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Nhờ có hạ tầng số phát triển vượt bậc với gần 80% dân số tương đương khoảng 80 triệu tài khoản đnag sử dụng mạng Internet hằng ngày, việc ứng dụng công nghệ mô phỏng không gian thực tế ảo (VR) và thực tế tăng cường (AR) tại các bảo tàng, di tích quốc gia đã tạo ra những bước nhảy vọt vượt bậc. Các công trình kiến trúc cổ kính, các hiện vật lưu giữ hồn cốt dân tộc được tái hiện sinh động dưới định dạng ba chiều (3D) đa chiều, cho phép người học, người xem trải nghiệm di sản văn hóa mọi lúc mọi nơi. Định hướng này không những giúp bảo tồn nguyên trạng di tích lịch sử trước các nguy cơ tàn phá của thời gian, mà còn nhân lên niềm tự hào dân tộc, bồi đắp lòng tự tôn dân tộc sâu sắc của thế hệ trẻ.

Chương trình nghệ thuật “Hoàng cung huyền ảo”. Ảnh: Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế

Ảnh trái: Các cổ vật triều Nguyễn đã được định danh số trên không gian mạng. Ảnh phải: Trải nghiệm công nghệ thực tế ảo XR tại Đại Nội Huế. Ảnh: baochinhphu.vn

Định hướng Mô phỏng trải nghiệm thực tế ảo VR 3D Di tích Quốc gia đặc biệt:

Hệ thống cho phép người dùng tự do di chuyển trong không gian ảo của Đại nội Huế, Phố cổ Hội An hay danh thắng Tràng An. Sử dụng công nghệ thuyết minh tự động được cá nhân hóa bằng trí tuệ nhân tạo (AI) giúp tối ưu hóa nội dung truyền tải theo ngôn ngữ và sở thích của từng du khách quốc tế.

Kinh tế di sản gắn liền với công nghiệp văn hóa số chính là trục xoay chiến lược để biến các tài nguyên văn hóa truyền thống thành sức mạnh mềm kinh tế thực tế. Các lĩnh vực âm nhạc số, nghệ thuật biểu diễn số, thiết kế thời trang, trò chơi điện tử (game) và điện ảnh trực tuyến cần được quy hoạch bài bản để tạo thế chủ động cho doanh nghiệp Việt Nam phát triển bền vững ngay trên sân nhà. Sự chuyển dịch phương thức sản xuất văn hóa sang môi trường số giúp tăng cường khả năng tiếp cận thị trường toàn cầu với tốc độ nhanh chưa từng thấy.

Vietnam GameVerse 2025 lần đầu thu hút hơn 100 gian hàng về game. Ảnh: baochinhphu.vn

Ví dụ như, thực tiễn sinh động của thị trường trò chơi điện tử (game) Việt Nam năm 2025 đã đạt quy mô doanh thu ấn tượng lên tới 18.853 tỷ đồng, ghi nhận mức tăng trưởng bứt phá 38% so với cùng kỳ. Tuy nhiên, dòng chảy lợi nhuận lớn hiện nay vẫn đang chảy ngược ra nước ngoài khi các sản phẩm nhập khẩu từ Trung Quốc chiếm thị phần áp đảo trên 80%. Sự bất cập này đặt ra yêu cầu cấp bách trong việc bảo vệ chủ quyền số và an ninh văn hóa số, bảo đảm dòng vốn đầu tư và dữ liệu người dùng phải được giữ lại để phục vụ quốc gia.

Cơ cấu thị phần thị trường trò chơi điện tử Việt Nam năm 2025 và thách thức chủ quyền số. Nguồn: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Để giải quyết triệt để điểm nghẽn bản quyền văn hóa nghệ thuật, Nhà nước cần thắt chặt kỷ cương thực thi luật sở hữu trí tuệ trên môi trường mạng thông qua hệ thống tự động giám sát bản quyền số trực tuyến. Sử dụng công nghệ chuỗi khối (Blockchain) để lưu vết và bảo vệ quyền liên quan của các tác giả chính là giải pháp đột phá giúp loại bỏ nạn xâm hại bản quyền số tràn lan. Sự bảo vệ pháp lý nghiêm minh chính là động lực để các nhà thiết kế, các doanh nghiệp tư nhân an tâm sáng tạo những sản phẩm mang đậm hồn cốt Việt Nam.

Không gian số vừa mở ra cơ hội phát triển mới nhưng đồng thời cũng mở ra một mặt trận mới vô cùng gay gắt trong việc phòng, chống suy thoái đạo đức và các biểu hiện xói mòn chuẩn mực gia phong truyền thống. Việc triển khai Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường mạng chính là giải pháp tự vệ chủ động, nâng cao sức "đề kháng" tinh thần của nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ. Cần lồng ghép hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và các chuẩn mực đạo đức con người Việt Nam thời đại mới vào các bài giảng học đường gắn liền với phong trào "Bình dân học vụ số" rộng khắp.

Bên cạnh đó, thế trận lòng dân trên không gian mạng phải được củng cố bằng việc lan tỏa thông tin tích cực, lấy cái đẹp dẹp cái xấu, nhân rộng gương người tốt việc tốt. Cần kiên quyết đấu tranh phản bác và bóc gỡ triệt để các sản phẩm văn hóa xấu độc, thông tin xuyên tạc của các thế lực thù địch. Sự trong sạch của môi trường mạng chính là điều kiện tiên quyết để giữ gìn đạo đức xã hội và bảo đảm an ninh văn hóa quốc gia trong suốt thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội.

Quy tắc ứng xử văn minh trên không gian mạng.

Chỉ khi thiết lập được một không gian số an toàn, văn minh, bảo vệ vững chắc an ninh con người, đất nước ta mới có bệ phóng vững chắc để tự tin, tự cường tiến mạnh vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Nội dung: PGS, TS TRẦN QUANG DIỆU
Ảnh: Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, baochinhphu.vn, vanmieunighttour.com
Kỹ thuật, đồ họa:  TÔ NGỌC-VĂN DUYÊN