Văn kiện Hà Nội về Di sản và Tính xác thực: Đề cao vai trò cộng đồng trong bảo tồn di sản

Diễn ra từ ngày 27/9 đến 1/10/2026 tại Hà Nội và Ninh Bình, Hội nghị Đối thoại Khu vực châu Á - Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực đã thông qua Văn kiện Hà Nội về Di sản và Tính xác thực.

Được xây dựng trên cơ sở các văn kiện quốc tế quan trọng, trong đó có Văn kiện Nara về Tính xác thực (1994) và Văn kiện Nairobi về Di sản và Tính xác thực (2025), Văn kiện Hà Nội phản ánh quan điểm của khu vực châu Á - Thái Bình Dương, đồng thời đóng góp vào quá trình hoàn thiện phương pháp luận đánh giá tính xác thực trong khuôn khổ Công ước về Bảo vệ Di sản Văn hóa và Thiên nhiên Thế giới năm 1972.

Hội nghị Đối thoại Khu vực châu Á - Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực diễn ra từ ngày 27/9 đến 1/10/2026 tại Hà Nội và Ninh Bình. Ảnh: VGP

Tính xác thực không chỉ nằm ở yếu tố vật chất

Văn kiện nhấn mạnh, tính xác thực của di sản cần được xem xét trong bối cảnh văn hóa cụ thể, thay vì chỉ dựa trên những tiêu chí cố định hoặc tình trạng nguyên vẹn của công trình, hiện vật. Những thay đổi về vật liệu, kỹ thuật, chức năng hay cách sử dụng không nhất thiết đồng nghĩa với việc mất đi tính xác thực. Điều quan trọng là xác định các giá trị di sản có tiếp tục được truyền tải thông qua những thay đổi đó hay không.

Tại nhiều nơi ở châu Á - Thái Bình Dương, di sản được duy trì thông qua việc tu bổ định kỳ, truyền dạy tri thức và kỹ năng, cũng như các phong tục, thực hành xã hội, tôn giáo và tâm linh. Vì vậy, việc đánh giá cần xem xét cả quá trình thay đổi, người tham gia quyết định, phương thức thực hiện và khả năng tiếp nối các giá trị qua thời gian. Tuổi đời của vật liệu hay việc một thực hành được coi là truyền thống không đủ để tự xác lập tính xác thực.

Văn kiện cũng đề cập mối liên hệ giữa di sản vật thể và phi vật thể. Một công trình, cảnh quan hay địa điểm linh thiêng có thể mang ý nghĩa nhờ các nghi lễ, tín ngưỡng, ký ức, ngôn ngữ, tri thức truyền thống và mối quan hệ xã hội gắn với nơi đó. Do vậy, bảo tồn di sản không thể chỉ tập trung vào kết cấu vật chất mà cần duy trì những thực hành và mối liên hệ giúp di sản tiếp tục có ý nghĩa đối với cộng đồng.

Cộng đồng là chủ thể của quá trình bảo tồn

Một nội dung trọng tâm của Văn kiện Hà Nội là đề cao vai trò của cộng đồng địa phương và những người nắm giữ tri thức trong việc xác định, diễn giải, quản lý và giám sát di sản. Cộng đồng không nên chỉ được xem là đối tượng tham vấn hoặc thụ hưởng, mà cần tham gia thực chất vào quá trình ra quyết định.

Văn kiện lưu ý, nhiều cộng đồng có thể cùng gắn bó với một địa điểm hoặc thực hành di sản nhưng có cách nhìn nhận khác nhau. Việc đánh giá cần ghi nhận sự đa dạng đó, tôn trọng cơ chế quản trị theo phong tục, đồng thời tạo điều kiện để tri thức và quan điểm của cộng đồng được phản ánh trong các quyết định liên quan.

Các nguồn bằng chứng phục vụ đánh giá tính xác thực cũng cần được mở rộng, bao gồm tư liệu, bằng chứng vật chất, nghiên cứu khoa học, truyền khẩu, lời kể của nhân chứng và tri thức hình thành từ thực hành. Quá trình thẩm định phải bảo đảm tính minh bạch, độ tin cậy, xem xét nguồn gốc thông tin và tôn trọng những giới hạn trong việc tiếp cận tri thức thiêng hoặc tri thức có quy ước bảo mật.

Đối với di sản chịu tác động của thiên tai, xung đột, đô thị hóa, di dời hoặc du lịch thiếu bền vững, Văn kiện cho rằng phục hồi không nên chỉ được hiểu là tái tạo trạng thái vật chất ban đầu. Quá trình này còn cần hỗ trợ khôi phục và duy trì cách sử dụng, chức năng, tri thức, thực hành, sinh kế và các mối quan hệ xã hội gắn với di sản. Mọi hoạt động phục hồi, tái thiết phải dựa trên bằng chứng đáng tin cậy, tránh những suy đoán có thể làm tổn hại giá trị di sản.

Khuyến nghị bảo tồn bền vững

Văn kiện Hà Nội đưa ra các khuyến nghị đối với quốc gia thành viên Công ước Di sản Thế giới, Ủy ban Di sản Thế giới, các cơ quan tư vấn và Trung tâm Di sản Thế giới. Trong đó, các quốc gia được khuyến nghị thử nghiệm quy trình xác định di sản có sự tham gia của cộng đồng trước khi lựa chọn danh sách dự kiến, đồng thời ghi nhận các giá trị, thuộc tính, bằng chứng và những cách diễn giải khác nhau.

Văn kiện cũng đề xuất rà soát cách tiếp cận về tính xác thực trong Hướng dẫn thực hiện Công ước Di sản Thế giới; tăng cường phối hợp giữa Công ước năm 1972 và Công ước năm 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể; phát triển phương pháp đánh giá phù hợp với bối cảnh văn hóa, môi trường và quản trị của từng khu vực.

Đại biểu dự Hội nghị Đối thoại Khu vực châu Á - Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực. Ảnh: Minh Anh

Bên cạnh đó, việc bảo vệ di sản cần gắn với các cơ chế khả thi về quản trị, năng lực chuyên môn, tài chính, hợp tác và giám sát. Du lịch cùng các hoạt động phát triển phải hỗ trợ bảo tồn và sinh kế bền vững, đồng thời được theo dõi về tác động sinh thái, văn hóa và xã hội.

Với những định hướng trên, Văn kiện Hà Nội góp phần thúc đẩy cách tiếp cận linh hoạt, toàn diện hơn đối với tính xác thực, trong đó di sản được nhìn nhận như một hệ thống các mối quan hệ luôn vận động. Việc bảo tồn vì thế không chỉ là gìn giữ những dấu tích vật chất, mà còn phải duy trì tri thức, thực hành và sự gắn kết giữa con người với di sản, bảo đảm các giá trị tiếp tục được trao truyền qua các thế hệ.