Vận tải qua eo biển Hormuz gặp khó khăn: Thúc đẩy các phương án vận chuyển mới

Cuộc khủng hoảng tại eo biển Hormuz đã ảnh hưởng đến thị trường năng lượng toàn cầu. Ảnh: The Times

Eo biển Hormuz từ lâu được xem là “yết hầu năng lượng” của thế giới, nơi trung chuyển khoảng 20-25% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển toàn cầu. Tuy nhiên, kể từ cuối tháng 2-2026, xung đột leo thang tại Trung Đông đã khiến tuyến đường này gần như rơi vào trạng thái tê liệt. Theo dữ liệu hàng hải, trước khủng hoảng, mỗi ngày có hơn 130 tàu đi qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, đến cuối tháng 3 vừa qua, con số này giảm xuống chỉ còn vài tàu mỗi ngày, thậm chí có thời điểm gần như không có tàu qua lại. Một số thống kê - trong đó có của Hội nghị Liên hợp quốc về thương mại và phát triển - cho thấy, từ ngày 28-2 đến 30-3, chỉ có 292 tàu vượt eo biển an toàn.

Không chỉ giảm lưu lượng, điều kiện đi qua eo biển cũng trở nên phức tạp. Một số tàu chấp thuận trả phí lên tới hàng triệu USD hoặc tuân thủ các quy trình kiểm soát nghiêm ngặt, trong khi nhiều tàu khác buộc phải tắt hệ thống định vị (AIS) hoặc chọn di chuyển ban đêm để hạn chế rủi ro. Những ngày gần đây, hàng loạt đàm phán giữa các nền kinh tế với Iran mở ra hy vọng khơi thông dòng chảy vận tải, nhưng trước nhiều nguy cơ tiềm ẩn và không có nhiều lựa chọn, các hãng vận tải biển lớn đã nhanh chóng điều chỉnh lộ trình.

Các tập đoàn vận tải container và dầu khí như: Maersk, CMA CGM hay Hapag-Lloyd đã tạm dừng hoặc hạn chế đi qua Hormuz, chuyển hướng sang các tuyến thay thế. Tuy nhiên, không phải chặng đường nào cũng dễ dàng, nhất là khi Biển Đỏ đang đối mặt bất ổn. Việc né eo biển Hormuz đồng nghĩa với việc phải vận chuyển qua các tuyến dài hơn, như vòng qua châu Phi hoặc sử dụng các cảng trung chuyển khác, khiến chi phí vận tải tăng mạnh. Thay vì tuyến ngắn nhất nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương, việc phải vòng qua Mũi Hảo Vọng (Nam Phi) hoặc trung chuyển qua các cảng ngoài khu vực sẽ kéo dài hành trình thêm từ 10 đến 20 ngày tùy điểm đến.

Một lựa chọn khác là các cảng nước sâu như Duqm, Sohar, Salalah (Oman) - vốn cho phép tàu tiếp cận trực tiếp từ Ấn Độ Dương mà không cần đi vào eo Hormuz. Tuy nhiên, những khu vực này đã bị đưa vào danh sách rủi ro cao do các cuộc tấn công bằng thiết bị bay không người lái (UAV), đồng nghĩa chi phí bảo hiểm tăng. Thời gian vận chuyển theo cách này cũng có thể kéo dài thêm từ vài ngày đến vài tuần, tùy tuyến đường thay thế.

Đối với dầu mỏ, một số quốc gia thúc đẩy các tuyến vận chuyển thay thế. Saudi Arabia và Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) có thể sử dụng hệ thống đường ống dẫn dầu ra Biển Đỏ dài khoảng 1.200km để tránh eo biển Hormuz, nhưng công suất còn hạn chế. Còn Pakistan đã đề nghị Saudi Arabia chuyển hướng xuất khẩu dầu qua Cảng Yanbu bên bờ Biển Đỏ, thay vì đi qua Vịnh Ba Tư. Một số bên chọn phương án trung chuyển dầu trên tàu để hạn chế phải đi sâu vào vùng xung đột. Đây là những giải pháp tình thế nhằm bảo đảm nguồn cung trong bối cảnh tuyến Hormuz bị gián đoạn.

Có thể thấy, các phương thức nhằm tránh eo biển Hormuz của vận tải biển hiện nay hết sức đa dạng, tuy nhiên dù chọn phương án nào, tất cả đều đối mặt với ba yếu tố chung: Tăng chi phí, kéo dài thời gian và công suất vận tải hạn chế. Lúc này, các biện pháp ngoại giao đang được thúc đẩy nhằm duy trì tuyến hàng hải huyết mạch, song giới chuyên gia cũng nhận định, những diễn biến thực tế và tình trạng eo biển Hormuz bế tắc kéo dài sẽ thúc đẩy phát triển các phương án vận chuyển mới.

Trong dài hạn, các doanh nghiệp và các quốc gia chắc chắn sẽ tính đến việc đẩy mạnh đầu tư vào các tuyến vận tải thay thế, xây dựng thêm kho dự trữ năng lượng và đa dạng hóa nguồn cung. Hiện nay, Saudi Arabia đang cân nhắc phát triển thêm các cảng xuất khẩu trên bờ Biển Đỏ, bao gồm cảng nước sâu phục vụ dự án Neom. Một lãnh đạo cấp cao trong ngành năng lượng tiết lộ, Abu Dhabi từ lâu đã có “kế hoạch B” cho tuyến ống thứ hai tới Fujairah. Như thế, ngay cả khi eo biển Hormuz vẫn là tuyến đường biển tối ưu và khó có thể thay thế hoàn toàn, nhưng chiến lược vận tải trong tương lai sẽ rất khác biệt.

Nhìn chung, khủng hoảng tại eo biển Hormuz đã cho thấy mức độ phụ thuộc lớn của kinh tế thế giới vào một điểm nghẽn địa lý. Trong bối cảnh bất ổn địa chính trị gia tăng, bài toán bảo đảm an ninh hàng hải và đa dạng hóa nguồn cung năng lượng sẽ tiếp tục là thách thức lớn đối với kinh tế toàn cầu trong thời gian tới.