VCCI: Doanh nghiệp quyết định tương lai tăng trưởng cho ĐBSCL

Ngày 28/5, tại TP. Cần Thơ, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) phối hợp cùng Trường Chính sách Công và Quản lý Fulbright, công bố Báo cáo Kinh tế thường niên ĐBSCL năm 2025, với chủ đề “Phát triển doanh nghiệp – động lực then chốt cho tăng trưởng”. Báo cáo đưa ra một đánh giá đáng chú ý: ĐBSCL không thiếu tiềm năng, nhưng đang thiếu một hệ sinh thái doanh nghiệp đủ mạnh để chuyển hóa những lợi thế sẵn có thành tăng trưởng bền vững.

Quang cảnh cuộc họp công bố Báo cáo Kinh tế thường niên Đồng bằng sông Cửu Long năm 2025. Ảnh: H.B

Theo nhóm nghiên cứu, ĐBSCL vẫn giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với nền kinh tế quốc gia, khi là vùng sản xuất lương thực, thủy sản và trái cây lớn nhất cả nước. Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng dựa vào khai thác tài nguyên, xuất khẩu nguyên liệu thô, lao động giản đơn và sản xuất nhỏ lẻ đang dần chạm tới giới hạn phát triển. Sau khi Long An không còn thuộc vùng ĐBSCL, những hạn chế về công nghiệp, thu hút đầu tư nước ngoài, năng suất lao động và động lực tăng trưởng càng bộc lộ rõ hơn.

PGS.TS. Hồ Sỹ Hùng, Chủ tịch VCCI nhấn mạnh: “Chìa khóa cho giai đoạn phát triển mới không nằm ở việc sản xuất nhiều lúa gạo, cá hay trái cây hơn, mà ở khả năng hình thành một hệ sinh thái doanh nghiệp đủ mạnh, đủ sức dẫn dắt các chuỗi giá trị nông nghiệp, chế biến, logistics, tài chính và công nghệ. Đây được xem là điều kiện tiên quyết để ĐBSCL tham gia sâu hơn vào nền kinh tế xanh, kinh tế số và các thị trường có tiêu chuẩn cao trên thế giới”.

PGS.TS. Hồ Sỹ Hùng, Chủ tịch VCCI phát biểu khai mạc lễ công bố báo cáo của VCCI ở ĐBSCL. Ảnh: H.B

Báo cáo cũng ghi nhận những tín hiệu tích cực trong bức tranh kinh tế vùng. Năm 2025, GRDP toàn vùng tăng khoảng 7,24%, đóng góp 8,39% vào tăng trưởng chung của cả nước và chiếm 12,2% GDP quốc gia. Khu vực công nghiệp và dịch vụ phục hồi mạnh mẽ sau giai đoạn khó khăn, đạt mức tăng trưởng lần lượt 9,6% và 8,8%, trở thành động lực quan trọng của nền kinh tế vùng.

Đặc biệt, ĐBSCL tiếp tục duy trì vị thế xuất siêu lớn. Giai đoạn 2015-2024, kim ngạch xuất khẩu của vùng tăng từ 8,5 tỉ USD lên 20,3 tỉ USD; thặng dư thương mại tăng từ 5,2 tỉ USD lên 11,8 tỉ USD. Đây là một trong những khu vực hiếm hoi duy trì đóng góp đáng kể cho cán cân thương mại quốc gia nhờ giá trị nội tại của các mặt hàng nông sản chủ lực.

Một điểm sáng khác được VCCI ghi nhận là tinh thần khởi nghiệp và phát triển doanh nghiệp đang có chuyển biến tích cực. Năm 2025, toàn vùng có 16.341 doanh nghiệp thành lập mới, tăng 30% so với năm trước. Trong bốn tháng đầu năm 2026, hơn 3.900 doanh nghiệp gia nhập thị trường, tăng gấp 1,8 lần cùng kỳ, đưa ĐBSCL trở thành vùng có tốc độ phát triển doanh nghiệp cao nhất cả nước.

Tuy nhiên, phía sau những con số tăng trưởng là hàng loạt điểm nghẽn mang tính cấu trúc. Báo cáo cho thấy tỷ lệ lao động qua đào tạo của ĐBSCL năm 2024 chỉ đạt 16,3%, thấp hơn nhiều so với mức 23,9% của vùng Đông Nam Bộ. Năng suất lao động cũng thuộc nhóm thấp nhất cả nước, chỉ khoảng 133 triệu đồng/người/năm. Trong khi đó, tỷ lệ đầu tư trên GRDP giảm mạnh từ 40% xuống còn 27% trong giai đoạn 2015-2024.

Thu hút đầu tư nước ngoài tiếp tục là điểm yếu cố hữu. Năm 2025, toàn vùng chỉ thu hút chưa tới 1 tỉ USD vốn FDI, tương đương 2,45% tổng vốn đăng ký cả nước. Phần lớn dự án vẫn thuộc nhóm thâm dụng lao động, mức độ liên kết với doanh nghiệp trong nước còn thấp, chưa tạo được hiệu ứng lan tỏa về công nghệ và quản trị.
Theo đánh giá của VCCI, trở ngại lớn nhất hiện nay là khu vực doanh nghiệp của ĐBSCL đang suy giảm vị thế trên bản đồ kinh tế quốc gia. Nếu năm 2000 vùng này từng chiếm khoảng 22% tổng số doanh nghiệp cả nước thì đến năm 2024 chỉ còn khoảng 7%. Từ năm 2023, ĐBSCL trở thành vùng có mật độ doanh nghiệp thấp nhất Việt Nam.

Đáng lo ngại hơn, phần lớn doanh nghiệp đang ở quy mô rất nhỏ. Doanh nghiệp siêu nhỏ chiếm tới 42% tổng số doanh nghiệp vùng; nếu tính theo lao động, tỷ lệ này lên tới 87,8%. Trong khi đó, doanh nghiệp vừa, doanh nghiệp lớn và các doanh nghiệp đầu chuỗi còn rất ít. Báo cáo gọi đây là hiện tượng “missing middle” – thiếu vắng tầng lớp doanh nghiệp trung bình có khả năng mở rộng sản xuất và dẫn dắt thị trường.

Ngoài ra, chi phí logistics cao tiếp tục bào mòn năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Mỗi năm ĐBSCL xuất khẩu khoảng 18 triệu tấn hàng hóa nhưng phần lớn vẫn phải trung chuyển qua TP. HCM và Đông Nam Bộ, khiến chi phí logistics chiếm tới 20-25% giá thành sản phẩm.

Từ những phân tích trên, VCCI xác định chín nút thắt lớn đang kìm hãm sự phát triển doanh nghiệp của vùng, bao gồm mô hình tăng trưởng giá trị thấp, thiếu doanh nghiệp dẫn dắt, logistics yếu, chi phí tuân thủ cao, thiếu lao động kỹ năng, hạn chế tín dụng, FDI ít, doanh nghiệp nhà nước chưa phát huy vai trò mở đường và văn hóa liên kết còn yếu.

Báo cáo đề xuất chuyển trọng tâm chính sách từ phát triển dựa vào đầu tư và sản lượng sang phát triển dựa trên doanh nghiệp và hệ sinh thái doanh nghiệp. Tầm nhìn đến năm 2030 là xây dựng ĐBSCL trở thành một hệ sinh thái kinh tế nông nghiệp đổi mới sáng tạo, nơi doanh nghiệp có thể biến tài nguyên bản địa thành giá trị gia tăng, biến thách thức biến đổi khí hậu thành lợi thế cạnh tranh và tạo nên một không gian tăng trưởng mới của Việt Nam.

Chủ tịch UBND TP. Cần Thơ Trương Cảnh Tuyên phát biểu. Ảnh: H.B

Chủ tịch UBND TP. Cần Thơ Trương Cảnh Tuyên cho rằng: Thông điệp xuyên suốt của báo cáo năm nay là tương lai của ĐBSCL sẽ không được quyết định bởi số lượng cao tốc, khu công nghiệp hay sản lượng nông sản, mà bởi sức mạnh của cộng đồng doanh nghiệp. Khi doanh nghiệp đủ lớn, đủ năng lực đổi mới sáng tạo và đủ khả năng liên kết chuỗi giá trị, ĐBSCL mới có thể bứt phá khỏi vai trò vùng cung ứng nguyên liệu thô để trở thành trung tâm kinh tế nông nghiệp hiện đại của cả nước.