Về câu tục ngữ “Mài mực ru con, mài son đánh giặc”

Nhóm thứ nhất:

- Từ điển thành ngữ Việt Nam (Nguyễn Như Ý, Nguyễn Văn Khang, Phan Xuân Thành) giải thích: “Mài mực ru con, mài son đánh giặc: (Các đồ nho) vừa giúp việc nhà, vừa giúp việc nước. Nhiều nhà nho chúng ta chẳng quản mài mực ru con, mài son đánh giặc”.

- Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam (GS Nguyễn Lân): “Mài mực ru con, mài son đánh giặc: Nói các ông đồ ngày xưa ngày thường ngồi dạy học đồng thời giúp vợ làm việc vặt trong nhà, nhưng khi có giặc thì tham gia phục vụ quân sự”.

- Giải nghĩa tục ngữ Việt Nam (Nguyễn Cừ) lại đưa ra bản “Mài mực dạy con, mài son đánh giặc” và giải thích: “Phụ nữ Việt Nam có truyền thống đẹp đẽ, đối với gia đình đảm đang mài mực dạy con học, khi có kẻ thù xâm lược thì mài son là dùng mỹ nhân kế tiêu diệt kẻ thù”.

- Từ điển thành ngữ-tục ngữ-điển tích Việt Nam (Nhóm Lê Văn Đức biên soạn - Lê Ngọc Trụ hiệu đính): “Mài mực ru con, mài son đánh giặc: Cảnh tao nhã của người hay chữ, của một xã hội văn vật”.

Nhóm thứ hai:

- Từ điển tục ngữ Việt (Nguyễn Đức Dương): “Mài mực dỗ con; mài son đánh giặc: Mài mực (nho là việc dễ làm còn hơn cả) dỗ con; mài son (cục là việc khó làm còn hơn cả) cầm quân đi đánh giặc”. Sách này đưa thêm dị bản: “Mài mực ru con; mài son đánh giặc” và giải thích: “Mài mực (nho là việc dễ làm còn hơn cả) ru con; mài son (cục là việc khó làm còn hơn cả) cầm quân đi đánh giặc”.

- 1.575 thành ngữ tục ngữ cần bàn thêm (Lê Gia): “Mài mực ru con, mài son đánh giặc: Thỏi mực thì mềm và đen nên khi muốn mài ra với nước mà chấm bút viết thì nên mài nhẹ tay như là khi mình ru con vậy, nếu không thỏi mực sẽ gẫy nát. Hòn son là một cục đá cứng và đỏ nên khi muốn mài ra với nước để chấm bút mà viết thì phải mài cho thật mạnh tay như khi đánh giặc vậy, bột son mới bể ra”.

Theo chúng tôi, cách giải thích của nhóm thứ nhất không có cơ sở thực tế, vì:

- Hình ảnh vừa dạy học vừa “làm việc vặt”, khi có giặc thì tham gia “phục vụ quân sự”, không phải là hình ảnh điển hình của thầy đồ xưa; càng không thể hiểu đó là “Cảnh tao nhã của người hay chữ, của một xã hội văn vật”.

- Phụ nữ xưa nhìn chung không phải là đối tượng được học chữ thánh hiền như nam giới nên khó có thể hiểu coi“mài mực dạy con” là hình ảnh điển hình của người phụ nữ. “Son” ở đây cũng không phải là loại dùng trang điểm, càng không có cơ sở để suy diễn “mài son” thành “dùng mỹ nhân kế tiêu diệt kẻ thù”.

Còn với nhóm thứ hai:

- Cứ theo cách giảng của Nguyễn Đức Dương thì câu tục ngữ đưa ra nhận xét về mức độ khó, dễ của việc mài mực và mài son: “ru con” (hoặc “dỗ con”) đã dễ, mài mực còn dễ hơn; đánh giặc đã khó, mài son còn khó hơn. Tuy nhiên, trẻ nhỏ mà quấy khóc, “ru” (hoặc “dỗ”) cho nó ngủ đâu có dễ? “Mài mực” cũng đâu phải việc “dễ làm còn hơn cả” ru con, dỗ con? Mặt khác, làm gì có chuyện “mài son” là “việc khó làm còn hơn cả” cầm quân đi đánh giặc! Quan trọng hơn, câu tục ngữ cũng không hề có từ ngữ nào diễn đạt ý khó hơn hay dễ hơn.

- Thỏi mực cũng không hề “mềm”, dễ “gãy nát” như Lê Gia nói; màu sắc (“đen”) của mực hay màu (“đỏ”) của son cũng không phải là nguyên nhân khiến người ta phải mài nhẹ hay mài mạnh tay như cách giảng của Lê Gia.

Vậy câu tục ngữ phải được hiểu như thế nào mới đúng?

Thực ra ở đây dân gian muốn nói đến kinh nghiệm, phương pháp khác nhau khi mài mực và mài son. Câu tục ngữ có thể được diễn giải như sau: Mài mực (thì phải mài nhẹ nhàng như) ru con; mài son (thì phải mài mạnh như) đánh giặc.

Mực tàu được làm từ muội khói của một số loại cây gỗ, trộn với nước keo và hương liệu, luyện nhuyễn cho tới dẻo quánh rồi nén thành thỏi. Mực thỏi để lâu rắn đanh lại, nhưng khi mài lại không được mạnh tay. Nếu sốt ruột mài mạnh tay cho nhanh, mực sẽ nhiều hạt sạn, khi viết, bút bị xơ, nét đã không đẹp, lại thêm hại bút. Ngược lại, phải kiên trì mài nhẹ nhàng, êm tay (như “ru con”), để mực trong thỏi được bào dần, mòn dần từng tí, hoà tan, quyện với nước, cho một thứ mực mịn màng, sóng sánh, khi viết đầu bút chụm lại, bút lông vận hành êm, nét bút không bị xơ cứng, mặt chữ bóng đẹp.

Với “mài son”, xưa kia, người ta dùng một loại khoáng thạch có màu đỏ tự nhiên, gọi là chu sa 朱砂 để làm son và làm thuốc. Nhìn chung son không dùng để viết chữ thông thường, mà để phê, khuyên, đóng ấn, triện, nên không cần phải mịn như mực. Mặt khác, son là hợp chất của thủy ngân kết tinh ở dạng hạt như cát, dẫu mài nhẹ nhàng cũng không mịn được như mực. Do đó, khi mài son được phép mài (và phải mài) thật lực (như đi “đánh giặc”) vậy.

Ngoài tục ngữ “Mài mực ru con, mài son đánh giặc”, dân gian còn có câu “Mực mài tròn, son mài dài”. Vậy câu sau có gì khác so với câu trước? Mời độc giả đón phần tiếp theo trong chuyên mục Cà kê chuyện chữ nghĩa, trên Thanh Hoá Cuối tuần số tới.