Vì sao khởi tố vi phạm bản quyền âm nhạc lại khiến ngành xuất bản 'rúng động'?

Từ cơn địa chấn ngành nhạc đến diện mạo "vùng xám" xuất bản

Quyết định khởi tố các vụ án hình sự liên quan đến hành vi vi phạm bản quyền âm nhạc tại BH Media và một số doanh nghiệp công nghệ nội dung thời gian qua đã tạo nên một cơn địa chấn thực sự trong giới sáng tạo.

Lần đầu tiên tại Việt Nam, những khái niệm mang tính học thuật như "quyền sở hữu trí tuệ kỹ thuật số", "gậy bản quyền" hay "truy cứu trách nhiệm hình sự hành vi xâm phạm quyền tác giả" không còn bó hẹp trong nghị trường hay các hội thảo chuyên đề. Chúng đã trực tiếp bước ra đời thực, trở thành công cụ pháp lý sắc bén định hình lại toàn bộ luật chơi của thị trường văn hóa.

Đông đảo chuyên gia nhận định, đây là bước ngoặt cởi bỏ tư duy "phạt cho tồn tại" vốn đã kéo lùi sự phát triển của các ngành nghệ thuật suốt nhiều thập kỷ.

Tuy nhiên, trong khi ngành âm nhạc và điện ảnh đang rầm rộ số hóa, siết chặt thực thi và tạo ra những dòng tiền tường minh từ bản quyền, thì một bộ phận lớn công chúng và ngay cả các nhà quản lý vẫn chưa nhìn ra sợi dây liên kết mang tính sống còn giữa câu chuyện này và tương lai của ngành xuất bản. Sự thờ ơ đó xuất phát từ việc chúng ta chưa đánh giá đúng tầm vóc của công nghiệp sách trong cơ cấu nền kinh tế tri thức.

Những vụ khởi tố vi phạm bản quyền âm nhạc thời gian qua được xem là một phát súng lệnh phát đi buộc toàn bộ nền công nghiệp văn hóa, mà tâm điểm là ngành xuất bản.

Nhận định về mối tương quan này, TS Nguyễn Mạnh Hùng - Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng giám đốc Thái Hà Books - khẳng định: "Việc khởi tố các vụ vi phạm bản quyền âm nhạc tại BH Media và các doanh nghiệp khác không chỉ là câu chuyện của ngành nhạc. Nó có thể là một tín hiệu lớn cho toàn bộ nền kinh tế sáng tạo, trong đó có công nghiệp xuất bản".

Thực trạng vi phạm bản quyền trong ngành xuất bản hiện nay đang diễn biến ngày càng nhức nhối và tinh vi hơn với sự tiếp tay của công nghệ. Nhiều cuốn sách vừa phát hành sau thời gian dài đầu tư nội dung đã nhanh chóng bị quét bằng thiết bị độ phân giải cao, chuyển thành file PDF rồi phát tán công khai tới hàng vạn thành viên trên các hội nhóm mạng xã hội.

Một phiên bản sách điện tử (ebook) vừa được phát hành thương mại trên ứng dụng chính thống, chỉ vài giờ sau đã xuất hiện tràn lan trên các website lậu với giao diện chuyên nghiệp, được tối ưu hóa SEO để chặn dòng tiền của đơn vị làm sách.

Một tác giả, một dịch giả hay một nhà xuất bản có thể phải bất lực chứng kiến doanh thu của mình rơi thẳng đứng ngay trong tuần đầu tiên ra mắt, dù tác phẩm đang thuộc nhóm bán chạy.

Theo vị chuyên gia này, điều khó hiểu và chứa đựng nghịch lý sâu sắc nằm ở khía cạnh: Tại sao một hành vi tước đoạt tài chính trực tiếp, làm đứt gãy chuỗi đầu tư và làm suy yếu nghiêm trọng cả một ngành công nghiệp tri thức, lại luôn bị xem nhẹ hơn rất nhiều so với việc xâm phạm các loại hình tài sản vật chất khác?

Phản ứng phổ biến của cộng đồng mạng suốt nhiều năm qua vẫn duy trì một sự dung túng vô thức dưới danh nghĩa những lời ngụy biện mang mác nhân văn: "Sách là để lan tỏa tri thức, chia sẻ cho nhau đọc có gì nghiêm trọng đâu", "Chia sẻ file PDF phi thương mại thì đâu có tính là ăn cắp", hay thậm chí là tư duy "Đang giúp nhà xuất bản quảng bá tác phẩm".

Sự dung túng mang danh nghĩa "hiếu học" này, trên thực tế, chính là liều thuốc độc đang âm thầm bức tử nền xuất bản nước nhà ngay từ gốc rễ.

Khi tiền trong tài khoản ngân hàng bị bốc hơi do hacker, ai cũng hiểu quyền sở hữu tài sản hợp pháp đã bị xâm phạm nghiêm trọng. Nhưng với tài sản trí tuệ, đặc biệt là sách, sự mất mát lại diễn ra theo một phương thức âm thầm, phi vật chất và khó đong đếm bằng mắt thường.

Kẻ vi phạm bản quyền không cần phải đột nhập vào kho của nhà xuất bản để bê đi những thùng sách in. Họ chỉ cần sao chép cấu trúc dữ liệu của nó thành hàng triệu bản kỹ thuật số tương đương chỉ bằng vài thao tác click chuột đơn giản.

Việc khả năng sao chép vô hạn lần này với chi phí gần như bằng không đã tạo ra một ảo giác tai hại cho người tiêu dùng: Họ tin rằng không có ai bị mất mát gì cả, cuốn sách vật lý của nhà xuất bản thì vẫn nằm nguyên trên kệ sách của các hiệu sách truyền thống.

Khép lại thời kỳ "vùng xám" và lộ trình tự cứu của ngành xuất bản

Việc cơ quan điều tra tiến hành khởi tố hình sự các hành vi vi phạm bản quyền trong ngành âm nhạc thời gian qua chính là một bước ngoặt mang tính lịch sử, chính thức khép lại kỷ nguyên "vùng xám", nơi các doanh nghiệp vi phạm có thể dùng tiền phạt hành chính như một khoản chi phí vận hành thông thường để tiếp tục trục lợi trên chất xám của người khác.

Sự chuyển dịch từ chế tài dân sự, hành chính sang chế tài hình sự gửi đi một thông điệp không thể rõ ràng hơn: Tài sản sáng tạo là bất khả xâm phạm.

Đối với ngành xuất bản, theo TS Nguyễn Mạnh Hùng, đây là cơ hội vàng, là sức gió tiền lệ để tự cứu lấy mình trước khi quá muộn. Tuy nhiên, để chuyển hóa được tín hiệu pháp lý này thành động lực thay đổi thực tiễn, ngành xuất bản cần thực hiện một lộ trình đồng bộ trên ba phương diện cốt lõi.

Hiện đại hóa công cụ pháp lý và áp dụng công nghệ rà quét chủ động: Cần có sự phối hợp liên ngành giữa Bộ Công an và các đơn vị an ninh mạng để triển khai các hệ thống rà quét tự động trên không gian mạng.

Phải tiến tới định danh nghiêm ngặt các tài khoản chia sẻ dữ liệu lớn, quy trách nhiệm hình sự trực tiếp đối với ban quản trị (admin) các hội nhóm Facebook, Telegram có hành vi tàng trữ, phát tán sách lậu quy mô lớn. Bản quyền sách phải được bảo vệ bằng các giải pháp kỹ thuật số tiên tiến như DRM hay Blockchain để truy vết nguồn gốc rò rỉ dữ liệu.

Tái cấu trúc mô hình kinh doanh và chuyển đổi số toàn diện: Các đơn vị làm sách phải từ bỏ tư duy phòng thủ bị động để chuyển sang tấn công bằng công nghệ. Nhu cầu đọc sách số (Ebook, Audiobook, Podcast) của thế hệ độc giả trẻ là xu hướng không thể đảo ngược.

Thay vì cấm đoán hay né tránh, các nhà xuất bản cần chủ động xây dựng hoặc hợp tác với các nền tảng phân phối sách số chính thống có trải nghiệm người dùng vượt trội, áp dụng mô hình kinh doanh đăng ký hội viên với mức chi phí hợp lý.

Khi người tiêu dùng được tiếp cận nguồn sách bản quyền một cách tiện lợi, nhanh chóng và văn minh, dòng chảy thị trường sẽ tự động thanh lọc các website lậu kém chất lượng.

Vụ việc khởi tố vi phạm bản quyền âm nhạc vừa qua không đơn thuần là một án lệ khô khan trên văn bản pháp lý. Nó là viên gạch đầu tiên, đặt nền móng chứng minh rằng hạ tầng quan trọng nhất của kinh tế sáng tạo, hạ tầng của luật pháp và niềm tin, đang được Đảng và Nhà nước tập trung xây dựng một cách quyết liệt tại Việt Nam.

Đã đến lúc ngành xuất bản phải mạnh dạn bước ra khỏi vùng xám, đứng lên sử dụng vũ khí pháp lý để đòi lại quyền lợi chính đáng cho mình, tạo bệ phóng vững chắc cho tri thức Việt thực sự cất cánh vươn tầm thế giới.