Vì sao nhà nào cũng gói bánh chưng, bánh tét trong ngày Tết?

Qua hàng trăm năm, bánh chưng và bánh tét đã vượt ra khỏi giá trị ẩm thực để trở thành biểu tượng văn hóa, gắn với tín ngưỡng, phong tục và tinh thần sum họp mỗi dịp xuân về.

Dù Tết xưa hay Tết nay, bánh chưng và bánh tét vẫn giữ vị trí trang trọng trên mâm cỗ đầu năm (Ảnh minh họa)

Mỗi độ Tết đến xuân về, dù giàu hay nghèo, ở miền Bắc hay miền Nam, trong gian bếp của hầu hết các gia đình Việt đều thấp thoáng hình ảnh bánh chưng xanh hoặc bánh tét dẻo thơm. Không chỉ là món ăn truyền thống, bánh chưng, bánh tét còn mang trong mình những tầng ý nghĩa sâu sắc về văn hóa, lịch sử và tâm linh, trở thành biểu tượng không thể thiếu của Tết cổ truyền dân tộc.

Bánh chưng, bánh tét - dấu ấn từ truyền thuyết lập quốc

Nguồn gốc của bánh chưng gắn liền với truyền thuyết Lang Liêu thời vua Hùng, câu chuyện quen thuộc với nhiều thế hệ người Việt. Trong cuộc thi chọn người nối ngôi, Lang Liêu đã dùng những sản vật gần gũi nhất của nền văn minh lúa nước để tạo nên bánh chưng và bánh dày, tượng trưng cho đất và trời. Từ đó, bánh chưng trở thành lễ vật quan trọng dâng cúng tổ tiên mỗi dịp Tết đến.

Bánh tét tuy không xuất hiện trong truyền thuyết gốc, nhưng lại được xem là biến thể phù hợp với điều kiện sinh hoạt và tập quán của người dân miền Trung và miền Nam. Theo thời gian, bánh tét dần trở thành món bánh Tết quen thuộc, song hành cùng bánh chưng trong đời sống văn hóa Việt.

Chính từ cội nguồn lịch sử ấy, bánh chưng và bánh tét không chỉ đơn thuần là món ăn mà còn là sự tiếp nối truyền thống, nhắc nhớ con cháu về công ơn tổ tiên và nguồn gốc dân tộc.

Hình dáng và triết lý âm dương ngũ hành trong chiếc bánh ngày Tết

Điểm đặc biệt khiến bánh chưng, bánh tét có vị trí trang trọng trong ngày Tết nằm ở ý nghĩa biểu tượng của từng chi tiết. Bánh chưng có hình vuông, tượng trưng cho mặt đất, cho sự vững bền, no đủ. Bánh tét có hình trụ dài, gợi liên tưởng đến sự sinh sôi, phát triển không ngừng.

Bánh chưng, bánh tét là nét văn hóa bền bỉ của người Việt suốt bao đời. (Ảnh minh họa/ Nguồn: Fresy)

Nguyên liệu làm bánh đều rất gần gũi với người Việt như gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn, lá dong hoặc lá chuối. Sự kết hợp hài hòa giữa các nguyên liệu này thể hiện triết lý âm dương cân bằng: gạo nếp dẻo thơm tượng trưng cho sự kết nối, đậu xanh đại diện cho tinh túy của đất trời, thịt mỡ mang ý nghĩa sung túc, đủ đầy.

Vì thế, việc có bánh chưng, bánh tét trên mâm cỗ ngày Tết được xem như lời cầu chúc cho một năm mới an khang, thịnh vượng và cuộc sống hài hòa.

Vì sao ngày Tết nhà nào cũng gói bánh chưng, bánh tét?

Trong tâm thức người Việt, Tết là thời khắc thiêng liêng để sum họp gia đình và hướng về cội nguồn. Bánh chưng, bánh tét chính là biểu tượng rõ nét nhất của tinh thần ấy. Dù cuộc sống hiện đại khiến nhiều gia đình không còn tự tay gói bánh, nhưng ít nhất vẫn mua vài cặp bánh để đặt lên bàn thờ tổ tiên.

Việc “có bánh chưng, bánh tét mới ra Tết” không phải là quan niệm hình thức mà xuất phát từ ý nghĩa sâu xa: bánh là lễ vật dâng cúng tổ tiên, là lời báo hiếu đầu năm, là sự khởi đầu tròn đầy cho một chu kỳ mới. Thiếu bánh chưng, bánh tét, mâm cỗ Tết dường như mất đi linh hồn.

Đối với nhiều gia đình, khoảnh khắc quây quần bên nồi bánh đêm 30 Tết còn quý giá hơn cả việc thưởng thức chiếc bánh thành phẩm. Đó là lúc các thế hệ cùng nhau chuyện trò, chia sẻ và gìn giữ nét đẹp truyền thống giữa nhịp sống hối hả.

Bánh chưng, bánh tét là sợi dây kết nối các thế hệ

Trong xã hội hiện đại, khi nhiều giá trị truyền thống có nguy cơ mai một, bánh chưng và bánh tét vẫn giữ được vị trí đặc biệt trong đời sống tinh thần người Việt. Ông bà gói bánh để dạy con cháu về phong tục Tết, cha mẹ truyền lại cách chọn lá, vo gạo, buộc lạt, còn con trẻ háo hức chờ khoảnh khắc vớt bánh đầu năm.

Chiếc bánh Tết vì thế trở thành sợi dây kết nối các thế hệ trong gia đình. Mỗi chiếc bánh không chỉ chứa đựng hương vị nếp mới mà còn gói ghém ký ức, tình thân và sự tiếp nối văn hóa qua thời gian.

Giá trị bền vững của bánh chưng, bánh tét trong Tết hiện đại

Dù mâm cỗ ngày Tết ngày nay có thêm nhiều món ăn mới, bánh chưng và bánh tét vẫn giữ vị trí trung tâm. Không ít gia đình trẻ lựa chọn đặt bánh sẵn, nhưng vẫn giữ thói quen mua bánh ngon, bánh đẹp để dâng cúng tổ tiên và biếu tặng người thân.

Điều đó cho thấy giá trị của bánh chưng, bánh tét không nằm ở hình thức gói hay cách nấu, mà ở ý nghĩa tinh thần và văn hóa mà chiếc bánh mang lại. Qua bao biến động của xã hội, bánh chưng và bánh tét vẫn là biểu tượng của sự sum vầy, đủ đầy và lòng biết ơn.

Không phải ngẫu nhiên mà ngày Tết nhà nào cũng có bánh chưng, bánh tét. Đó là kết tinh của lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng và tình cảm gia đình. Trong chiếc bánh vuông hay đòn bánh dài ấy là cả một câu chuyện về nguồn cội, về ước mong no ấm và hạnh phúc cho năm mới.

Giữ gìn bánh chưng, bánh tét trong ngày Tết cũng chính là giữ gìn linh hồn của Tết Việt một giá trị truyền thống bền bỉ, đi cùng dân tộc qua bao thế hệ.

Hoàng Ly