Vì sao thực phẩm sạch khó vào bếp ăn trường học?

Những ngày gần đây, đoạn clip phụ huynh thức khuya canh kho thực phẩm tại một trường học vì nghi ngờ nhà trường nhập thịt trâu Ấn Độ giá rẻ thay vì thịt bò tươi theo hợp đồng đang lan truyền mạnh mẽ trên các mạng xã hội. Sự việc không chỉ dừng lại ở nghi vấn gian lận thương mại hay nguy cơ mất an toàn thực phẩm, mà một lần nữa nói lên bản chất kinh tế của chuỗi cung ứng suất ăn học đường. 

Lưới lọc giá rẻ

Đây vốn là nơi không ít các đơn vị làm thực phẩm chuẩn chỉ, đạt chất lượng cao bị đánh bật bởi bài toán cạnh tranh giá rẻ, cùng quy trình thu mua đầy cơ chế và thiếu minh bạch.

Phản ứng gay gắt của phụ huynh trước nghi vấn tráo đổi thịt bò thành thịt trâu đông lạnh nhập khẩu không phải là hiện tượng bột phát. Đây là giọt nước tràn ly sau chuỗi dài những vụ việc phát hiện thực phẩm bẩn hay không rõ nguồn gốc xâm nhập vào các bếp ăn bán trú.

Nhìn dưới góc độ kinh tế thị trường, câu hỏi đặt ra là vì sao những doanh nghiệp, hợp tác xã sản xuất thực phẩm sạch có thương hiệu, đạt chuẩn VietGAP, Organic hay OCOP lại rất khó tiếp cận thị trường tiềm năng với hàng triệu suất ăn học sinh mỗi ngày.

Bà Từ Thị Tuyết Nhung, Ủy viên Ban Thường vụ Hiệp hội Nông nghiệp Hữu cơ Việt Nam, cho biết bà từng tìm cách kết nối, giới thiệu sản phẩm nông sản hữu cơ, sữa hữu cơ vào trường học của cháu với mong muốn cháu và trẻ em được sử dụng thực phẩm lành mạnh. Nhưng theo bà, dù đã nhiều lần ngỏ lời với trường mà các thực phẩm hữu cơ vẫn không thể vào được trường.

Nhiều doanh nghiệp, HTX  "chịu thua" trước yêu cầu cung cấp của các trường học và tập trung bán lẻ hoặc đưa hàng vào siêu thị.

Ông Nguyễn Khánh Trình, nguyên CEO tại Sói Biển Trung Thực, cho biết trước đây, với mục đích đưa thực phẩm sạch từ trang trại tới bàn ăn mỗi gia đình, ông nhận ra việc đưa nông sản vào bếp ăn của các trường học là rất cần thiết. Tuy nhiên, hoàn toàn trái ngược với góc nhìn của ông, việc bán hàng vào các trường rất rất khó.

Sau khi liên lạc với khoảng 50 trường mẫu giáo xung quanh khu vực Thanh Xuân (Hà Nội), các trường đều có những yêu cầu giao hàng phức tạp: như phải giao rất sớm, yêu cầu đơn hàng phải tất cả trong một.

Theo ông Nguyễn Khánh Trình, riêng yêu cầu giao hàng này đã loại 50-60% nhà cung cấp. Đó là chưa kể có trường quan tâm tới thực phẩm sạch nhưng dường như mới chỉ dừng ở góc độ lý thuyết, đó là họ chú trọng rất nhiều vào yêu cầu các giấy chứng nhận, giấy phép (điều này đơn vị nào cũng có thể làm được). Bộ phận thu mua lại không quan tâm tới các khái niệm tương đối trong kinh doanh như thương hiệu, quy mô sản xuất hay năng lực. Hầu hết các trường chỉ quan tâm đến yếu tố giá, bằng cách so sánh giá của Sói Biển với giá thịt, rau ngoài chợ.

“Như vậy thì doanh nghiệp không thể đưa hàng được vào trường học. Và nếu so sánh với giá thực phẩm ngoài chợ thì làm gì có thịt sạch, rau ngon.", ông Nguyễn Khánh Trình, chia sẻ.

Khoảng trống giám sát

Theo các chuyên gia, suốt thời gian qua, vẫn có những vụ việc thực phẩm kém chất lượng vào bếp ăn trường học là bởi cơ chế quyết định và thẩm quyền lựa chọn nhà cung cấp. Các đơn vị trực tiếp đứng tên ký kết hợp đồng cung cấp thực phẩm hoặc dịch vụ suất ăn bán trú hiện nay thường thông qua một hội đồng thẩm định nội bộ gồm đại diện Ban Giám hiệu, bộ phận tài chính, cán bộ y tế học đường và đại diện Ban đại diện cha mẹ học sinh.

Mặc dù danh nghĩa hợp đồng có sự tham gia của nhiều bên, nhưng quyền quyết định thực tế ở nhiều trường học lại mang tính khép kín rất cao. Chị N.H.H (đang làm trong chuỗi của hàng thực phẩm sạch Hà Nội), cho biết chị  đã từng làm sales cung cấp thực phẩm vào bếp ăn bán trú của trường mầm non và tiểu học, quản lý gần 100 điểm trường. Thực tế cho thấy thị trường này tồn tại không ít rào cản "phi chính thức", từ cơ chế hoa hồng, chiết khấu ngầm đến các thủ tục giao nhận bất hợp lý. Điều này tạo ra một môi trường kinh doanh thiếu bình đẳng, đẩy các đơn vị làm ăn chân chính, có tâm vào thế bị chèn ép hoặc tự chủ động rút lui vì rủi ro pháp lý và tổn hại uy tín quá lớn.

Trong đó, vai trò giám sát của Ban đại diện cha mẹ học sinh — đơn vị trực tiếp chi trả tiền suất ăn — lại đang gặp phải khoảng trống cơ chế nghiêm trọng. Mặc dù văn bản quy định cho phép phụ huynh tham gia giám sát bếp ăn, nhưng trên thực tế, việc giám sát phần lớn mang tính hình thức, bị động hoặc đi sau sự việc.

Phụ huynh không có thẩm quyền pháp lý để kiểm tra đột xuất khâu nhập kho vào 4-5 giờ sáng, không có chuyên môn y tế để phân biệt thịt bò tươi với thịt trâu đông lạnh rã đông, và càng không được tiếp cận các chứng từ tài chính hay hợp đồng thương mại giữa nhà trường và nhà cung cấp. Việc phụ huynh phải cắt cử nhau thức đêm "canh kho thịt" như trường hợp vừa qua là minh chứng cho sự đứt gãy của cơ chế giám sát cộng đồng.

Để giải quyết triệt để bài toán an toàn thực phẩm bán trú, các chuyên gia cho rằng trước hết, ngành giáo dục và chính quyền các địa phương cần chuẩn hóa định mức kinh tế - kỹ thuật cho suất ăn học đường. Khái niệm "đồng tiền đi liền khúc ruột" cần được cụ thể hóa bằng việc tính đúng, tính đủ giá trị thực tế của nguồn thực phẩm an toàn.

Các chuyên gia của Hiệp hội Thực phẩm Minh bạch cho rằng không thể đòi hỏi một bữa ăn vừa sạch, vừa ngon, vừa đảm bảo dinh dưỡng nhưng lại bị khống chế ở mức giá rẻ so với mặt bằng thị trường. Các tiêu chuẩn chọn thầu cần ưu tiên năng lực truy xuất nguồn gốc, uy tín thương hiệu và quy mô sản xuất của nhà cung cấp thay vì coi giá rẻ là tiêu chí quyết định hàng đầu.

Bên cạnh đó, việc thúc đẩy mô hình liên kết trực tiếp giữa các HTX, trang trại nông sản sạch với hệ thống trường học (như HTX Chúc Sơn, HTX Yên Dũng) hay chương trình "Tick xanh trách nhiệm" do Sở Công Thương TP HCM phối hợp triển khai tại hàng trăm trường học, nhằm minh bạch hóa nguồn gốc, xuất xứ nông sản từ nhà vườn đến thẳng bếp ăn bán trú là cần thiết. Điều này giúp cắt các khâu trung gian "nhũng nhiễu", loại bỏ chi phí chiết khấu không chính thức, đồng thời bảo đảm học sinh được sử dụng nguồn thực phẩm tươi sống, rõ nguồn gốc với giá thành hợp lý nhất.