Vì sao trẻ nói dối?

Trẻ nhỏ nói dối vì nhiều lý do, có thể để tránh bị phạt, thu hút sự chú ý hoặc che giấu cảm xúc. Ảnh: Pexels.

Trẻ nhỏ có thể bịa ra những câu chuyện dài dòng để phủ nhận việc mình vừa làm. Khi lớn hơn, con có thể thẳng thừng nói dối về những việc quen thuộc như đã làm bài tập về nhà hay chưa. Dù biểu hiện khác nhau, nói dối là hành vi có thể xuất hiện trong quá trình trưởng thành của trẻ.

Nhà tâm lý học lâm sàng TS Matthew Rouse cho biết đôi khi trẻ đột ngột thay đổi hành vi. Một đứa trẻ trước đây khá trung thực có thể bắt đầu nói dối về nhiều chuyện trong thời gian ngắn. Sự thay đổi này thường khiến cha mẹ lo lắng, nhưng việc hiểu nguyên nhân sẽ giúp người lớn lựa chọn cách ứng xử phù hợp.

Vì sao trẻ nói dối?

Theo Child Mind Institute, trẻ nói dối không chỉ để né tránh hình phạt hay đạt được điều mình muốn. Đôi khi, hành vi này bắt nguồn từ nhu cầu được công nhận, sự thiếu tự tin hoặc khả năng kiểm soát hành vi chưa hoàn thiện.

Thử nghiệm hành vi mới là một trong những nguyên nhân khiến trẻ nói dối. Khi nhận ra rằng mình có thể nói khác sự thật, trẻ có thể tò mò muốn biết điều gì sẽ xảy ra nếu làm như vậy. Các em tự hỏi liệu lời nói dối có giúp mình tránh được trách nhiệm, thoát khỏi một việc không mong muốn hay nhận được lợi ích nào đó hay không.

Trong khi đó, những trẻ thiếu tự tin có thể phóng đại thành tích hoặc bịa ra những trải nghiệm đặc biệt để khiến bản thân trở nên nổi bật. Tiến sĩ Rouse từng điều trị cho một học sinh lớp 8 thường xuyên kể những câu chuyện khó tin. Cậu bé có lần kể rằng khi mình bước vào một bữa tiệc, mọi người đều đồng loạt hô vang tên cậu.

Với những trường hợp này, lời nói dối có thể là cách trẻ tìm kiếm sự công nhận từ người khác, bù đắp cảm giác tự ti hoặc tạo dựng hình ảnh mà mình mong muốn. Nếu cha mẹ chỉ tập trung vạch trần câu chuyện, trẻ có thể càng cảm thấy xấu hổ mà không giải quyết được nguyên nhân phía sau.

Một số trẻ lại nói dối để tránh trở thành tâm điểm chú ý. Theo tiến sĩ Rouse, trẻ gặp vấn đề về lo âu hoặc trầm cảm có thể che giấu triệu chứng, giảm nhẹ những khó khăn mình đang trải qua vì không muốn người khác lo lắng. Chẳng hạn, trẻ khẳng định tối qua ngủ ngon dù thực tế mất ngủ.

Ngoài ra, không phải mọi lời nói dối đều xuất phát từ chủ ý che giấu sự thật. TS Carol Brady - nhà tâm lý học lâm sàng thường làm việc với trẻ mắc rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD), cho biết tính bốc đồng có thể khiến trẻ trả lời trước khi suy nghĩ kỹ. Khi được hỏi đã hoàn thành bài tập hay chưa, trẻ có thể lập tức trả lời “rồi” dù chưa kiểm tra lại bài làm.

Một số trẻ thậm chí thực sự tin rằng mình đã hoàn thành công việc nhưng sau đó mới nhận ra đã quên. Trong trường hợp này, cha mẹ cần giúp trẻ cải thiện khả năng ghi nhớ và tổ chức công việc bằng danh sách kiểm tra, giới hạn thời gian hoặc công cụ nhắc việc.

Bên cạnh đó, trẻ cũng có thể được người lớn hướng dẫn nói những lời không hoàn toàn đúng sự thật nhằm tránh làm tổn thương cảm xúc của người khác. Những lời nói dối vô hại như vậy liên quan đến việc học các kỹ năng xã hội. Nhưng nhìn chung, trẻ vẫn cần được hướng dẫn để phân biệt giữa sự tế nhị và việc cố tình che giấu những vấn đề quan trọng.

Cha mẹ không nên vội trách mắng khi phát hiện con nói dối. Ảnh: Pexels.

Đừng vội trách mắng khi trẻ nói dối

Khi phát hiện con nói dối, cha mẹ nên tìm hiểu mục đích và mức độ nghiêm trọng của hành vi trước khi đưa ra cách xử lý. Theo TS Rouse, không có một phương pháp chung cho mọi trường hợp. Cách ứng xử cần phù hợp với nguyên nhân khiến trẻ nói dối và hậu quả mà hành vi gây ra.

Với những lời nói dối nhẹ nhằm thu hút sự chú ý, cha mẹ có thể không cần phản ứng gay gắt. Ví dụ, khi trẻ kể rằng mình ghi được 10 bàn thắng trong giờ ra chơi và được tất cả bạn bè tung hô, dù cha mẹ nghi ngờ câu chuyện không có thật, việc liên tục chất vấn có thể vô tình khiến trẻ càng chú ý đến hành vi này.

Thay vào đó, cha mẹ có thể chuyển hướng cuộc trò chuyện sang những sự việc thực tế. Nếu trẻ tiếp tục phóng đại, người lớn có thể nhẹ nhàng chỉ ra rằng câu chuyện nghe chưa hợp lý và khuyến khích con kể lại những gì thực sự xảy ra.

Với những lời nói dối nghiêm trọng hơn như trẻ che giấu việc chưa làm bài tập hoặc nói sai về nơi mình đã đến, cha mẹ có thể đưa ra hình phạt phù hợp. Điều quan trọng là trẻ hiểu trước rằng hành vi này sẽ dẫn đến hậu quả.

Lưu ý, hình phạt nên có giới hạn, không quá nặng nề và đi kèm yêu cầu khắc phục vấn đề ban đầu. Nếu trẻ nói dối về bài tập, con cần hoàn thành phần việc còn thiếu; nếu nói dối về việc đánh bạn, con cần chịu trách nhiệm về cả hành vi đánh bạn lẫn lời nói dối.

Một nguyên tắc quan trọng khác là không gán nhãn trẻ là “kẻ nói dối”. Theo TS Brady, cách gọi này có thể khiến trẻ cảm thấy bản thân không đáng tin cậy, cho rằng cha mẹ sẽ không tin mình nữa và dần hình thành khuôn mẫu hành vi tiêu cực. Nếu đã biết sự thật, cha mẹ nên đi thẳng vào vấn đề, giải thích vì sao hành vi đó không phù hợp và cùng con tìm cách khắc phục.

Những cách ứng xử trên cũng gợi mở một vấn đề rộng hơn trong quá trình nuôi dạy trẻ là làm thế nào để khen ngợi, la mắng và kỷ luật mà không khiến con mất tự tin hoặc chỉ tìm cách đối phó với người lớn.

Trong cuốn sách Cách Khen Cách Mắng Cách Phạt Con, tác giả, bác sĩ chuyên khoa tâm lý trẻ em Sasaki Masami đã đề cập đến những nguyên tắc và phương pháp nuôi dạy con dựa trên sự thấu hiểu quá trình phát triển của trẻ.

Sách đặt ra những câu hỏi quen thuộc với các gia đình như khen con thế nào để nuôi dưỡng tính tự lập; la mắng ra sao để trẻ biết đứng dậy sau mỗi lần vấp ngã; kỷ luật thế nào để hình thành những phẩm chất nền tảng mà không quá nóng vội trong việc hoàn thiện con.

Thông qua các nội dung về khen ngợi, la mắng, kỷ luật và tạo điều kiện để trẻ phát triển tự nhiên, cuốn sách nhấn mạnh tầm quan trọng của việc truyền đạt rõ ràng, giúp trẻ hiểu hành vi của mình thay vì chỉ phản ứng theo cảm xúc của người lớn.

Tác phẩm cũng đề cập đến việc không so sánh trẻ với người khác, không chỉ trích tính cách khi trẻ mắc lỗi và khuyến khích cha mẹ lắng nghe, chia sẻ cảm xúc với con.