Vì sao Ukraine quyết định mở rộng bán vũ khí ra thế giới?

Ukraine đang đặt cược vào ngành công nghiệp quốc phòng để thúc đẩy tăng trưởng hậu chiến (trong ảnh: Binh sĩ Ukraine bắn đạn pháo trong cuộc xung đột với Nga gần Bahmut, vùng Donetsk). Ảnh: REUTERS/TTXVN

Trong những tháng gần đây, Ukraine đã đẩy nhanh quá trình tự do hóa xuất khẩu vũ khí và thiết bị quân sự sản xuất trong nước - một bước chuyển đáng kể so với lệnh cấm không chính thức vốn được lãnh đạo cấp cao nước này áp đặt nhằm ưu tiên nhu cầu của lực lượng vũ trang Ukraine (AFU). Đây là đánh giá của Krzysztof Nieczypor, chuyên gia tại Trung tâm Nghiên cứu phương Đông (Ba Lan).

Từng bước tháo gỡ rào cản

Tiến trình tự do hóa xuất khẩu vũ khí của Ukraine được triển khai theo nhiều bước. Tháng 1 năm nay, chính phủ khởi động nền tảng "Thành phố Quốc phòng" với các biện pháp đơn giản hóa thủ tục xuất khẩu cho các công ty đăng ký trong khuôn khổ này. Tháng 2, Tổng thống Volodymyr Zelensky bổ nhiệm các thành viên của Ủy ban Liên bộ về Chính sách Kỹ thuật Quân sự, Hợp tác và Kiểm soát Xuất khẩu - cơ quan chịu trách nhiệm cấp phép bán vũ khí ra nước ngoài. Cuối tháng 4 vừa qua, ông Zelensky chính thức phê duyệt thủ tục xuất khẩu vũ khí.

Kiev xác định rõ nguyên tắc: chỉ cấp phép xuất khẩu cho các công ty có giấy phép đặc biệt, sản xuất vũ khí hợp tác với đối tác nước ngoài theo các thỏa thuận liên chính phủ. Mục tiêu là duy trì giám sát chặt chẽ đối với hoạt động buôn bán vũ khí ở cấp liên quốc gia, đồng thời kỳ vọng tăng đáng kể doanh thu nhà nước và thúc đẩy ngành công nghiệp quốc phòng trong nước - vốn được kỳ vọng trở thành một trụ cột của nền kinh tế thời hậu chiến.

Áp lực từ năng lực sản xuất vượt trội

Theo chuyên gia Nieczypor, quyết định mở cửa xuất khẩu phản ánh áp lực ngày càng lớn từ ngành công nghiệp quốc phòng trong nước. Sản xuất quốc phòng mở rộng quá nhanh so với khả năng hấp thụ của Cơ quan Mua sắm Quốc phòng Ukraine. Theo Bộ Quốc phòng Ukraine, tiềm năng sản xuất của ngành dự kiến đạt khoảng 50 tỷ USD trong năm nay, trong khi mua sắm nhà nước cho lực lượng vũ trang chỉ không quá 13 tỷ USD. Sự mất cân bằng này đe dọa kìm hãm các lĩnh vực chiến lược, đặc biệt là sản xuất thiết bị bay không người lái (UAV) và hệ thống tác chiến điện tử.

Trước tình trạng đó, các công ty đã tăng áp lực lên chính quyền và tìm kiếm khả năng chuyển sản xuất ra nước ngoài. Theo dữ liệu tháng 10/2025, 51% nhà sản xuất UAV đang cân nhắc dời địa điểm, trong đó 52% xác định Ba Lan là điểm đến ưu tiên. Lý do chính là lo ngại an ninh (89%) và hạn chế xuất khẩu sản phẩm (61%).

Tuy nhiên, giấy phép xuất khẩu sẽ chỉ được cấp theo các điều kiện nghiêm ngặt trong khuôn khổ chương trình "Xây dựng cùng Ukraine" và sáng kiến "Thỏa thuận UAV". Sản xuất chung với đối tác nước ngoài vẫn ưu tiên nhu cầu của AFU, còn xuất khẩu chỉ giới hạn ở các sản phẩm có nguồn cung vượt nhu cầu trong nước. Mô hình này được thiết kế để giúp các công ty quốc phòng Ukraine mở rộng sản xuất nhờ vốn và cơ sở hạ tầng phương Tây, đồng thời giữ lại nhân lực lành nghề và bí quyết công nghệ cho AFU.

Theo Thư ký Hội đồng An ninh và Quốc phòng Quốc gia Ukraine Rustem Umerov, các hợp đồng xuất khẩu vũ khí đầu tiên dự kiến thực hiện vào nửa cuối năm nay, với lợi nhuận kỳ vọng đạt vài tỷ USD mỗi năm. Tổng thống Zelensky lập luận rằng nếu thành công trên thị trường quốc tế, ngành quốc phòng Ukraine có thể trở thành trụ cột kinh tế ngang tầm với lĩnh vực nông nghiệp.

Một yếu tố quan trọng thúc đẩy việc 'mở cửa' là cuộc xung đột vùng Vịnh, làm tăng mạnh nhu cầu toàn cầu đối với các giải pháp chống UAV của Ukraine - đồng thời củng cố niềm tin của Kiev rằng hợp tác vũ khí có thể trở thành công cụ chính trị, với việc lựa chọn đối tác phụ thuộc vào mức độ ủng hộ Ukraine trong cuộc chiến với Nga.

Những rào cản không nhỏ

Tuy nhiên, chuyên gia Nieczypor chỉ ra không ít trở ngại. Về thủ tục, giấy phép xuất khẩu chỉ cấp cho một số công ty được chọn, quá trình phê duyệt có thể kéo dài nhiều tháng, và mỗi loại vũ khí cụ thể còn cần sự chấp thuận riêng từ Ủy ban Liên bộ. Về cấu trúc ngành, việc giới hạn xuất khẩu cho các công ty tham gia thỏa thuận hợp tác liên chính phủ có thể dần tập trung thị phần vào tay các doanh nghiệp có quan hệ với chính quyền - điều đi ngược lại bản chất phi tập trung vốn được coi là một thế mạnh tạo ra sự sáng tạo và đổi mới của ngành này.

Một thách thức khác là việc duy trì giám sát toàn diện đối với hợp tác giữa các công ty quốc phòng và đối tác nước ngoài. Ông Zelensky đã công khai chỉ trích các công ty bắt đầu sản xuất UAV đánh chặn ở nước ngoài "sau lưng nhà nước" và cảnh báo có thể tước quyền tiếp cận hợp đồng quốc phòng nhà nước. Ông cũng phát tín hiệu quan hệ có thể xấu đi với các quốc gia cố thu hút ngành quốc phòng Ukraine mà không có thỏa thuận trước với Kiev.

Bài toán khó nhất là xử lý các công ty đã thiết lập hợp tác với đối tác phương Tây trước khi khung pháp lý mới được ban hành - chủ yếu là những công ty đã chuyển sản xuất sang các nước EU và NATO ở Trung Âu sau năm 2022. Các công ty này khó chấp nhận sự giám sát chặt hơn từ Kiev, nhất là khi đối tác nước ngoài của họ có thể phản đối. Song việc gạt bỏ họ cũng không dễ, bởi đây chính là những nhà cung cấp vũ khí và thiết bị quân sự chủ chốt cho AFU, bao gồm cả các UAV tầm xa dùng để tấn công sâu vào lãnh thổ Nga.