Vì sao việc mở lại Eo biển Hormuz lại gặp khó khăn?

Vị trí chiến lược: lợi thế nghiêng về Iran

Một trong những khó khăn cơ bản nhất nằm ở đặc điểm địa lý của Eo biển Hormuz. Đây là tuyến đường hẹp, chỉ khoảng 21 hải lý ở điểm hẹp nhất, trong khi các luồng hàng hải thực tế còn nhỏ hơn nhiều khiến các tàu thuyền buộc phải di chuyển theo những hành lang cố định, dễ bị giám sát và tấn công. Trong khi Iran kiểm soát phần lớn bờ biển phía Bắc của eo biển, tạo được lợi thế chiến lược rõ rệt. Theo phân tích của Axios, Tehran không cần hạm đội lớn để gây gián đoạn khu vực này, mà chỉ cần sử dụng các chiến thuật "bất đối xứng" như tên lửa sát bờ, tàu cao tốc, máy bay không người lái và thủy lôi với chi phí thấp nhưng hiệu quả cao trong việc đe dọa tàu chở dầu - vốn di chuyển chậm, dễ bị tấn công. Chính yếu tố địa lý ấy khiến bất kỳ nỗ lực quân sự nào nhằm "dọn sạch" eo biển cũng trở nên phức tạp và tốn kém, bởi lực lượng bên ngoài luôn ở thế bất lợi.

Nguy cơ leo thang quân sự

Thêm trở ngại lớn khác là nguy cơ leo thang xung đột nếu tiến hành các chiến dịch mở lại eo biển bằng biện pháp quân sự. Theo các nhà quan sát, mọi kịch bản từ hộ tống tàu đến tấn công các bệ phóng tên lửa của Iran đều tiềm ẩn rủi ro kéo dài cuộc chiến. Bloomberg nhận định việc mở lại eo biển không đơn thuần là bảo đảm an ninh hàng hải, mà có thể bị Iran cho là hành động chiến tranh trực tiếp. Điều này đặc biệt nguy hiểm trong bối cảnh Tehran đã triển khai các hệ thống phòng thủ và sẵn sàng đáp trả. Ngoài ra, lịch sử các cuộc xung đột tại Trung Đông cho thấy những chiến dịch quân sự nhằm bảo vệ tuyến vận tải thường có xu hướng lan rộng. Một chiến dịch hộ tống tàu dầu có thể nhanh chóng biến thành đối đầu trực tiếp giữa các cường quốc.

Các tàu chở hàng di chuyển trên Vịnh Ba Tư hướng về eo biển Hormuz hôm 19/3/2026 Ảnh: AP

Khó khăn trong việc mở lại Hormuz còn đến từ bản chất "vùng xám" của xung đột. Iran không cần đóng hoàn toàn eo biển để gây tác động, mà chỉ cần tạo ra môi trường rủi ro cao. Các cuộc tấn công rải rác vào tàu thương mại, việc rải thủy lôi hay đe dọa bằng máy bay không người lái (UAV) đã khiến nhiều hãng tàu và công ty bảo hiểm e ngại. Thực tế cho thấy chỉ cần một số sự cố cũng đủ khiến lưu lượng tàu giảm mạnh và chi phí bảo hiểm tăng vọt.

Một yếu tố quan trọng khác là sự thiếu đồng thuận quốc tế. Mỹ đã kêu gọi thành lập liên minh hải quân để hộ tống tàu qua eo biển, nhưng nhiều đồng minh Châu Âu và Châu Á tỏ ra thận trọng vì lo ngại rằng việc tham gia có thể kéo họ vào xung đột lớn hơn với Iran. Ngay cả đề xuất của Pháp về nhiệm vụ hộ tống mang tính phòng thủ cũng gặp không ít thách thức trong việc huy động sự tham gia rộng rãi.

Về phần mình, Iran không chỉ là một bên tham gia xung đột, mà còn là tác nhân chủ động sử dụng Eo biển Hormuz như một công cụ chiến lược. Theo phân tích từ giới học giả phương Tây, Tehran thường sử dụng chiến thuật "bên miệng vực" (brinkmanship) để gây áp lực và buộc đối phương nhượng bộ. Thực tế cho thấy Tehran không nhất thiết đóng hoàn toàn eo biển, mà có thể kiểm soát chọn lọc việc đi lại; một số tàu vẫn được phép qua, trong khi tàu của đối thủ bị hạn chế. Điều này tạo ra trạng thái "mở nhưng không thông suốt" khiến việc khôi phục hoàn toàn lưu thông trở nên khó khăn. Ngoài ra, theo Bloomberg, Iran ngày càng ít sẵn sàng đàm phán về việc mở lại eo biển khi xung đột vẫn tiếp diễn. Điều này cho thấy Hormuz đang được sử dụng như một đòn bẩy chiến lược trong cuộc đối đầu rộng lớn hơn.

Rào cản pháp lý và ngoại giao

Eo biển Hormuz cũng là vấn đề phức tạp về luật pháp quốc tế. Theo Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS), các tàu có quyền "quá cảnh vô hại", nhưng việc thực thi lại phụ thuộc vào tình hình an ninh thực tế. Trong bối cảnh chiến sự, việc bảo đảm quyền tự do hàng hải trở nên khó khăn khi các bên đều viện dẫn lý do an ninh quốc gia. Điều này tạo ra "vùng xám pháp lý”, nơi luật pháp quốc tế không đủ mạnh để bảo đảm thực thi trên thực địa. Các nỗ lực ngoại giao, bao gồm vai trò trung gian của Liên hợp quốc, cũng gặp hạn chế khi các bên chưa sẵn sàng giảm căng thẳng.

Hormuz không chỉ là tuyến đường biển, mà là "điểm nút chiến lược" trong cạnh tranh quyền lực toàn cầu. Do đó, việc mở lại eo biển này không thể chỉ dựa vào giải pháp quân sự, mà đòi hỏi một thỏa thuận chính trị và ngoại giao rộng lớn hơn. Trong bối cảnh hiện nay, nhiều chuyên gia quốc tế đồng thuận rằng: Chừng nào xung đột cốt lõi giữa Iran và các đối thủ chưa được giải quyết, việc khôi phục hoàn toàn hoạt động bình thường tại Eo biển Hormuz vẫn sẽ là mục tiêu khó đạt được.

PHẠM HỒNG (tổng hợp)