Việt Nam còn nhiều dư địa ứng dụng công nghệ hạt nhân

Y học hạt nhân mang lại hiệu quả trực tiếp cho người dân

Tại cuộc họp báo thường kỳ Bộ Khoa học và Công nghệ ngày 30/9, trả lời câu hỏi của phóng viên liên quan tới ứng dụng của công nghệ hạt nhân, ông Trần Chí Thành - Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam cho biết, trong các mảng ứng dụng dân dụng, y học hạt nhân hiện là lĩnh vực phát triển tốt nhất và mang lại hiệu quả trực tiếp cho người dân. Lịch sử phát triển ngành ghi dấu mốc quan trọng từ năm 1979 khi Việt Nam tiến hành khôi phục, nâng cấp Lò phản ứng nghiên cứu hạt nhân Đà Lạt và đưa vào vận hành lại từ năm 1984 với sự trợ giúp của Liên Xô.

"Lò Đà Lạt được Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) đánh giá là một trong những lò phản ứng công suất thấp hoạt động hiệu quả nhất thế giới", ông Thành cho biết.

Ông Trần Chí Thành - Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam.

Hiện nay, Lò Đà Lạt đang cung cấp dược chất phóng xạ cho khoảng 80% các bệnh viện trên toàn quốc để phục vụ chẩn đoán và đặc biệt là điều trị ung thư. Trong bối cảnh Việt Nam ghi nhận khoảng 180.000 người mắc ung thư mới mỗi năm, nhu cầu đối với các dược chất phóng xạ điều trị ngày càng trở nên cấp thiết. Mặc dù Hà Nội, Đà Nẵng và TP Hồ Chí Minh đã có máy gia tốc để tự sản xuất được dược chất phục vụ chẩn đoán, nhưng nhiều loại dược chất điều trị ung thư vẫn phụ thuộc chính vào lò phản ứng. Hiện Việt Nam chỉ mới sản xuất được dưới 10 loại dược chất phóng xạ, trong khi trên thế giới con số này đã lên tới hàng trăm loại.

Để bứt phá, Việt Nam đang triển khai dự án xây dựng Lò phản ứng nghiên cứu mới tại Đồng Nai với công suất gấp khoảng 20 lần Lò Đà Lạt. Khi đưa vào vận hành, công trình này dự kiến cung cấp từ 50 đến 70 loại dược chất phóng xạ, hướng tới đáp ứng đầy đủ nhu cầu trong nước và tiến tới xuất khẩu.

Bên cạnh y tế, kỹ thuật hạt nhân và công nghệ bức xạ cũng đang đóng góp thiết thực cho nhiều lĩnh vực kinh tế khác. Trong công nghiệp, công nghệ chiếu xạ đã được ứng dụng hiệu quả để kiểm dịch thực vật với hàng nông sản xuất khẩu, mang lại giá trị kinh tế lớn. Đồng thời, kỹ thuật soi chụp bức xạ giúp kiểm tra, đánh giá khuyết tật thiết bị tại các nhà máy trọng điểm như nhà máy lọc hóa dầu hay nhà máy nhiệt điện.

Trong lĩnh vực tài nguyên và môi trường, Việt Nam đã khai thác thành công các kỹ thuật đồng vị bền để đánh giá nguồn nước ngầm tại khu vực Đồng bằng Bắc Bộ, Nam Bộ và miền Trung, cũng như đánh giá tình trạng ô nhiễm nguồn nước.

“Có nhiều kỹ thuật hạt nhân được ứng dụng trong đời sống và đã được sử dụng phổ biến, làm chủ ở nhiều quốc gia. Tuy nhiên, mức độ ứng dụng kỹ thuật hạt nhân trong nước trên thực tế vẫn còn tương đối hạn chế”, ông Thành nhận định.

Theo ông Thành, có hai nguyên nhân cho hiện tượng này. Thứ nhất, nguồn nhân lực hạn chế; thứ hai, Việt Nam chưa quan tâm nhiều tới lĩnh vực ứng dụng hạt nhân.

“Nhiều người cứ nghĩ tới hạt nhân là nghĩ tới bom nguyên tử mà không biết có rất nhiều ứng dụng trong các lĩnh vực khác”, Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam chia sẻ.

Bài toán nhân lực và lộ trình chiến lược đến năm 2035

Để đưa lĩnh vực hạt nhân vào phục vụ nhiều hơn cho cuộc sống, nguồn nhân lực được xác định là yếu tố then chốt. Nhu cầu nhân lực hiện được chia làm hai nhóm riêng biệt là nhân lực ứng dụng năng lượng nguyên tử và nhân lực phục vụ nhà máy điện hạt nhân.

Căn cứ Chiến lược phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050 ban hành theo Quyết định 438/QĐ - TTg của Thủ tướng Chính phủ, Việt Nam đặt mục tiêu xây dựng đội ngũ khoảng 2.000 nhân lực vào năm 2030 và nâng lên 2.500 nhân lực vào năm 2035, bao gồm lực lượng quản lý nhà nước, nghiên cứu phát triển, hỗ trợ kỹ thuật và vận hành lò phản ứng. Đồng thời, Chính phủ đã ban hành Quyết định số 893/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ: Phê duyệt Đề án “Đào tạo, bồi dưỡng và phát triển nguồn nhân lực quản lý nhà nước, nghiên cứu - phát triển, ứng dụng và hỗ trợ kỹ thuật trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử”cùng Quyết định 624/QĐ-TTg ngày 6/4/2026 về tăng cường năng lực cho Cục An toàn bức xạ và hạt nhân phục vụ phát triển điện hạt nhân đến năm 2035.

Với nhân lực ứng dụng kỹ thuật hạt nhân, Bộ Khoa học và Công nghệ cùng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam sẵn sàng tổ chức các khóa đào tạo trong nước cho cán bộ các bộ, ngành và Sở Khoa học và Công nghệ các địa phương để đưa kỹ thuật hạt nhân vào đời sống.

Với nhân lực cho điện hạt nhân, ngành khoa học công nghệ đang đề xuất các chính sách thu hút và cấp học bổng cho sinh viên giỏi. Về lâu dài, Việt Nam hướng tới việc xây dựng chương trình đào tạo chuẩn quốc tế và mở khoa Công nghệ hạt nhân (Nuclear Engineering) tại 1 đến 2 trường đại học kỹ thuật hàng đầu ở Hà Nội và TP Hồ Chí Minh để tự đào tạo trong nước, đồng thời gửi các cán bộ xuất sắc ra nước ngoài làm việc tại các cơ sở nghiên cứu hàng đầu thế giới.

Cùng với đó, việc tăng cường tuyên truyền, công khai thông tin về ứng dụng hòa bình của năng lượng nguyên tử và an toàn bức xạ sẽ giúp người dân hiểu rõ giá trị thực tiễn, từ đó giải phóng nguồn lực và thúc đẩy ngành hạt nhân dân dụng Việt Nam phát triển bứt phá trong giai đoạn mới.