Việt Nam trong 'cú sốc' phân bón toàn cầu

Giá phân bón tăng cao do tác động bởi căng thẳng ở Trung Đông. Ảnh: Trung Chánh.

Hormuz và “điểm mù” của chuỗi cung ứng phân bón

Theo Hiệp hội Phân bón toàn cầu (FIA), Trung Đông đóng vai trò then chốt trong thương mại phân bón. Năm 2024, Iran, Qatar, Ả Rập Xê Út, UAE và Bahrain cùng nhau chiếm 23% thương mại amoniac, 34% thương mại urê và 18% thương mại amoni photphat toàn cầu. Trên toàn khu vực rộng lớn hơn, Trung Đông cung cấp gần 30% lượng xuất khẩu phân bón chính cho toàn thế giới.

Urê là loại phân đạm có thành phần chính là nitơ được giao dịch rộng rãi nhất, đặc biệt dễ bị ảnh hưởng. Năm 2024, gần 18,5 triệu tấn urê đã được xuất khẩu qua eo biển Hormuz. Bất kỳ sự gián đoạn kéo dài nào đối với hoạt động vận chuyển trên hành lang này sẽ nhanh chóng gây ra những hậu quả nghiêm trọng trên thị trường phân bón toàn cầu.

Chuỗi cung ứng phốt phát cũng gắn liền với eo biển Hormuz. Khoảng 18% thương mại toàn cầu về phốt phát amoni hóa đi qua eo biển Hormuz, trong khi gần một nửa thương mại lưu huỳnh toàn cầu cũng đi qua tuyến đường này. Lưu huỳnh là nguyên liệu thô quan trọng trong sản xuất phân bón phốt phát, có nghĩa là sự gián đoạn có thể ảnh hưởng đến chuỗi giá trị phân bón phốt phát.

Khi Hormuz bị gián đoạn, tác động không chỉ dừng ở con đường vận chuyển. Thực tế, ngành phân bón gắn chặt với năng lượng, đặc biệt là khí tự nhiên. Nhiều quốc gia, nhất là ở châu Á, sử dụng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) nhập khẩu để vận hành các nhà máy sản xuất phân bón trong nước. Phân bón nitơ được sản xuất từ amoniac, vốn phụ thuộc rất nhiều vào khí tự nhiên vừa làm nguyên liệu hydro vừa làm nguồn năng lượng, theo FIA.
Do đó, cú sốc ở Hormuz dẫn đến sự giản đoạn thị trường khí tự nhiên hóa lỏng, rồi quay trở lại đẩy chi phí sản xuất phân bón lên cao hơn nữa.

Nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng và tác động tới lương thực

Mắt xích quan trọng khác trong chuỗi cung ứng lúc này là Trung Quốc, quốc gia được ví như "OPEC của thị trường phân bón" khi kiểm soát 44% lượng phốt phát, 30% ni tơ và 23% lưu huỳnh toàn cầu, theo Sở giao dịch Hàng hóa Việt Nam. Để đối phó với khủng hoảng Hormuz và bảo vệ vụ gieo trồng nội địa, Bắc Kinh đã yêu cầu các nhà xuất khẩu ngừng giao hàng và xả kho dự trữ phân bón thương mại quốc gia sớm hơn 15 ngày so với thường lệ. Động thái siết chặt xuất khẩu này khiến các quốc gia nhập khẩu lớn như Ấn Độ hay các nước Đông Nam Á lâm vào cảnh khan hiếm trầm trọng.

Tại Phố Wall, các chuyên gia JPMorgan tính toán, thế giới chỉ sở hữu khoảng 25 ngày dự trữ chiến lược phân bón trước khi các hệ lụy thực thể bắt đầu phá hủy năng lực sản xuất nông nghiệp. Khi eo biển đóng cửa, bồn chứa tại các quốc gia Vùng Vịnh sẽ đầy ứ trong chưa đầy một tháng, buộc các tổ hợp công nghiệp khổng lồ phải đóng cửa sản xuất. Quá trình khởi động lại các nhà máy hóa chất phức tạp này đòi hỏi từ 4-6 tuần, tạo ra một độ trễ phía cung kinh hoàng khiến thị trường vật tư rơi vào trạng thái tê liệt trung hạn ngay cả khi chiến sự kết thúc.

Việt Nam tự chủ được mặt hàng phân đạm. Ảnh: dpm.vn.

Chia sẻ tại cuộc thảo luận “Những hệ quả toàn cầu đối với ngành nông nghiệp và thực phẩm từ cuộc xung đột năm 2026 ở Trung Đông” do FAO đăng tải hồi đầu tuần, ông Maximo Torero, nhà kinh tế trưởng của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO), cho biết chi phí đầu vào như năng lượng và phân bón tăng cao sẽ đẩy giá các mặt hàng thiết yếu như lúa mì, gạo và ngô lên cao. Nếu xung đột kéo dài hơn 3 tháng, tác động sẽ trở nên nghiêm trọng hơn do ảnh hưởng đến mùa vụ gieo trồng tiếp theo. Nếu kéo dài trên 6 tháng, cuộc xung đột sẽ làm sụt giảm tăng trưởng kinh tế toàn cầu, ảnh hưởng đến cả các nước phát triển và đang phát triển

Việt Nam thích ứng trong rủi ro chung

Theo thông tin từ Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam, tính giữa tháng 3-2026, toàn bộ 8 loại phân bón chủ chốt trên thị trường đều ghi nhận mức tăng giá thẳng đứng. Giá urê thế giới đã chạm mốc 674 đô la Mỹ/tấn. Phân lân DAP đạt 851 đô la Mỹ/tấn.

Diễn biến giá urê và DAP. Đồ họa: MXV.

Năm 2025, Việt Nam đã nhập khẩu tới 6,19 triệu tấn phân bón, với kim ngạch 2,19 tỉ đô la Mỹ. Đáng chú ý, Trung Quốc là nguồn cung lớn nhất, chiếm 48% tổng lượng nhập khẩu đạt 2,99 triệu tấn. Do đó, việc Trung Quốc ban hành lệnh hạn chế xuất khẩu trong năm 2026 đã gây áp lực trực tiếp lên thị trường Việt Nam.

Tại Việt Nam, theo ghi nhận của KTSG Online tính đến giữa tháng 3, giá phân đạm (urê) khoảng gần 900.000 đồng/bao 50kg, thậm chí có đại lý bán ra 950.000 đồng/bao 50kg. Mức giá này tăng khoảng 200.000 – 250.000 đồng so với thời điểm cuối tháng 2. Với diễn biến này, mặt hàng phục vụ sản xuất nông nghiệp chủ lực này đang áp sát mức giá kỷ lục từng được thiết lập trong đợt dịch Covid-19, khoảng 1-1,05 triệu đồng/bao 50kg.

Dù chịu ảnh hưởng chung, Việt Nam vẫn có “vùng đệm” là khả năng tự chủ hoàn toàn mặt hàng urê. Các doanh nghiệp lớn như Đạm Phú Mỹ và Đạm Cà Mau sử dụng nguồn khí tự nhiên nội địa làm đầu vào, giúp ngành nông nghiệp trong nước phần nào cách ly khỏi cơn bão giá khí tự nhiên hóa lỏng đang càn quét toàn cầu. Một số doanh nghiệp lớn đã chủ động nhập khẩu và tích trữ lượng lớn DAP, Kali và phân hữu cơ ngay từ quí IV-2025. Nhờ chiến lược dự phòng đi trước này, thị trường trong nước tạm thời đảm bảo được nguồn cung chăm bón cho vụ Đông Xuân và chuẩn bị cho vụ Hè Thu 2026, giúp nông dân nội địa tránh được tình trạng "có tiền nhưng không có hàng" như ở nhiều quốc gia khác, theo cập nhật từ Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam.

Trong bối cảnh nguồn cung vật chất bị gián đoạn, các công cụ tài chính phái sinh đang trở thành công cụ phòng vệ chiến lược đối với doanh nghiệp nhập khẩu. Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam cho hay, thông qua đơn vị này, nhiều doanh nghiệp đã chủ động thiết lập các vị thế mua trên thị trường kỳ hạn nhằm khóa chi phí đầu vào ngay từ khi rủi ro địa chính trị xuất hiện. Việc sử dụng công cụ phòng vệ giá giúp doanh nghiệp tách biệt rủi ro biến động giá khỏi rủi ro đứt gãy nguồn cung. Trong trường hợp hàng hóa bị chậm trễ do gián đoạn logistics, phần lợi nhuận từ các vị thế tài chính có thể bù đắp cho mức tăng của giá giao ngay, qua đó góp phần ổn định biên lợi nhuận và hạn chế tác động lan sang giá bán trong nước.

Hoàng Minh