Vinh danh đôi tri kỷ nhà khoa học gốc Việt: Biểu tượng của tri thức và nhân văn

“Vinh dự này không chỉ của riêng chúng tôi”

Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Chí Dũng, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Thế Duy đã tham dự buổi lễ, gửi lời chúc mừng và bày tỏ sự trân trọng với những nỗ lực suốt nhiều thập kỷ qua của hai nhà khoa học gốc Việt trong việc thúc đẩy hợp tác quốc tế và vun đắp mối quan hệ Việt - Pháp.

Phát biểu tại buổi lễ, Đại sứ Olivier Brochet khẳng định: “Tổng thống Cộng hòa Pháp đã có một quyết định đặc biệt bởi lẽ, sự nghiệp khoa học của hai Giáo sư vô cùng phong phú và xuất sắc. Nhưng hơn thế, chính cuộc sống và những cam kết không thể tách rời của họ đã tạo nên một hành trình xuất chúng, vừa là nhà khoa học uyên bác, vừa là những công dân biết dấn thân vì cộng đồng”.

Phó Thủ tướng Nguyễn Chí Dũng đã thay mặt Chính phủ Việt Nam gửi lời chúc mừng, đồng thời bày tỏ sự trân trọng với những nỗ lực suốt nhiều thập kỷ qua của hai nhà khoa học trong việc thúc đẩy hợp tác quốc tế và vun đắp mối quan hệ Việt - Pháp.

Thứ trưởng Bùi Thế Duy chúc mừng và trân trọng ghi nhận những nỗ lực bền bỉ suốt nhiều thập kỷ của hai nhà khoa học. Huân chương Bắc đẩu Bội tinh bậc Sĩ quan không chỉ ghi nhận tài năng xuất chúng mà còn tri ân tấm lòng trọn vẹn mà hai Giáo sư đã dành cho khoa học, cho quê hương Việt Nam và cho mối gắn kết bền chặt giữa hai quốc gia.

Tại buổi lễ, Giáo sư Jean Trần Thanh Vân xúc động chia sẻ, phần thưởng cao quý này không chỉ dành cho ông và phu nhân, mà còn cho gia đình, đồng nghiệp, các thế hệ học trò và những nhà khoa học trẻ đã đồng hành cùng vợ chồng ông trong hành trình kết nối tri thức. Giáo sư Jean Trần Thanh Vân gửi lời cảm ơn tới Giáo sư Lê Kim Ngọc, người bạn đời và cộng sự mà ông gọi là “nguồn động viên lớn nhất trong cuộc đời”.

Giáo sư Jean Trần Thanh Vân cho biết: “Nước Pháp đã nuôi dưỡng chúng tôi từ khi còn trẻ, biến ước mơ khoa học thành hiện thực. Việt Nam luôn là nơi chúng tôi hướng về với mong muốn góp phần để đất nước vững bước trên trường quốc tế”.

Sự nghiệp khoa học của hai Giáo sư gắn liền với việc tổ chức chuỗi Hội nghị quốc tế “Gặp gỡ Việt Nam” bắt đầu từ năm 1993. Hàng năm, Hội nghị này quy tụ hàng trăm nhà khoa học hàng đầu thế giới trong nhiều lĩnh vực: Từ khoa học cơ bản như vật lý hạt, vật lý thiên văn, toán học đến các ngành ứng dụng như sinh học, y tế, hải dương học, cũng như khoa học xã hội và nhân văn.

Đại sứ Pháp Olivier Brochet trao Huân chương Bắc đẩu Bội tinh bậc Sĩ quan cho Giáo sư Jean Trần Thanh Vân và Giáo sư Lê Kim Ngọc. (Nguồn: MST).

Từ nguồn quỹ của “Gặp gỡ Việt Nam”, vợ chồng Giáo sư Jean Trần Thanh Vân, Giáo sư Lê Kim Ngọc đã sáng lập Trung tâm Quốc tế về Liên ngành Khoa học và Giáo dục (ICISE) tại Quy Nhơn vào năm 2013 - nơi này đã thành điểm hẹn khoa học quốc tế.

Nỗ lực này cũng đã được đề cập trong hội đàm giữa Tổng Bí thư Tô Lâm và Tổng thống Emmanuel Macron trong chuyến thăm cấp Nhà nước của lãnh đạo Pháp tới Việt Nam vào tháng 5/2025.

Không chỉ là những nhà khoa học, Giáo sư Jean Trần Thanh Vân và Giáo sư Lê Kim Ngọc còn được biết đến với vai trò những người tiên phong trong hoạt động nhân ái. Từ năm 1970, họ đã sáng lập Hiệp hội “Giúp đỡ trẻ em Việt Nam” (Aide à l'enfance du Vietnam), khởi nguồn cho việc xây dựng Làng trẻ em SOS đầu tiên tại Việt Nam dành cho trẻ mồ côi.

Cùng đó, hơn 40.000 suất học bổng Vallet cũng đã được trao cho các học sinh, sinh viên Việt Nam thông qua các chương trình mà hai Giáo sư góp phần sáng lập và duy trì. Đến nay, những chương trình thiện nguyện do hai Giáo sư khởi xướng đã hỗ trợ hàng ngàn trẻ em có hoàn cảnh khó khăn, giúp các em có cơ hội học tập và trưởng thành.

Điều đặc biệt ý nghĩa là Lễ trao Huân chương được tổ chức đúng vào Năm Đổi mới sáng tạo Pháp - Việt. Huân chương Bắc đẩu Bội tinh bậc Sĩ quan như tiếp thêm cho hai vị Giáo sư sức mạnh để tiếp tục theo đuổi niềm tin và những điều cốt lõi. Hai Giáo sư chúc các bạn trẻ vững tin vào mơ ước, dám khẳng định mình và giữ vững bản sắc.

Lễ trao Huân chương Bắc đẩu Bội tinh bậc Sĩ quan vừa qua là niềm vinh dự chung cho cộng đồng khoa học Việt Nam. Đó là sự khẳng định những nỗ lực kiên trì, cống hiến bền bỉ vì khoa học, vì tình hữu nghị Việt - Pháp và vì thế hệ trẻ.

“Người Việt Nam nên quay về giúp Việt Nam”

Giáo sư Trần Thanh Vân (người gốc Quảng Bình) và Giáo sư Lê Kim Ngọc (quê ở Vĩnh Long, cùng sinh năm 1934) từ Việt Nam du học tại Pháp khi còn tuổi thiếu niên. Hai người bắt đầu quen nhau trong quá trình làm luận án tiến sĩ và kết hôn vào năm 1961.

Giáo sư Trần Thanh Vân giảng dạy tại Đại học Paris 11 và là nghiên cứu viên cao cấp của Trung tâm nghiên cứu khoa học quốc gia Pháp (CNRS). Năm 27 tuổi, ông bảo vệ thành công luận án tiến sĩ về vật lý hạt cơ bản, chỉ ra rằng hạt proton không phải vật chất cuối cùng mà sau này khoa học chứng minh đó là hạt quark. Ông được Chính phủ Pháp tặng Huân chương Bắc đẩu Bội tinh (1999), được Viện Hàn lâm khoa học Nga bầu làm Viện sĩ danh dự, Viện Vật lý Mỹ trao Huy chương AIP Tate (2012) ghi nhận đóng góp của nhà vật lý nước ngoài (không phải người Mỹ) cho sự phát triển của cộng đồng vật lý thế giới...

Giáo sư Lê Kim Ngọc cũng công tác tại CNRS. Trong những năm 1970, Giáo sư Kim Ngọc gây chấn động giới khoa học với công trình “Lát mỏng tế bào” (Thin Cell Layer) được đánh giá là công trình tạo nên một cuộc cách mạng trong lĩnh vực công nghệ sinh học thực vật. Năm 1970, Giáo sư Ngọc sáng lập và làm Chủ tịch Hội Bảo trợ trẻ em Việt Nam (tại Pháp). Hội đã xây dựng và bảo trợ cho trẻ em mồ côi ở 3 làng SOS Đà Lạt (từ năm 1974), SOS Huế (từ năm 2000) và SOS Đồng Hới (từ năm 2006). Tháng 9/2016, bà được Tổng thống Pháp Francois Hollande trao tặng Huân chương Hiệp sĩ Bắc đẩu Bội tinh.

Trung tâm ICISE do vợ chồng GS Trần Thanh Vân sáng lập. (Nguồn: ICISE)

Thành công ở Pháp, nhưng Giáo sư Vân và vợ luôn hướng về quê hương. Quan niệm “là người Việt nên quay về giúp Việt Nam” nên năm nào vợ chồng ông cũng trở về Việt Nam để thực hiện các dự án giáo dục, khoa học. Và khi về hưu, ông bà gần như dành toàn thời gian và sức lực cho công việc liên quan đến Việt Nam. “Tôi yêu Việt Nam, yêu khoa học, đó là thứ tình yêu không thể giải thích”, Giáo sư Vân nói thêm.

Khi mới 30 tuổi, mong muốn kết nối các nhà vật lý trên thế giới có cơ hội xích lại gần nhau trong tình thân ái, Giáo sư Trần Thanh Vân đã sáng lập ra “Gặp gỡ khoa học Moriond”, sau đó là “Gặp gỡ Blois” về “Vật lý hạt và Thiên văn” danh giá (năm 1989), thu hút hàng trăm nhà vật lý hàng đầu trên thế giới. Trong cuộc họp mặt đầu tiên tại ngôi làng trên dãy Alps, các nhà khoa học tập trung thảo luận học thuật, buổi chiều đi trượt tuyết. Các cuộc “Gặp gỡ Moriond và Blois” khác hẳn với việc tổ chức hội thảo thông thường khi được tổ chức tại một làng quê thanh bình, rời xa phố thị, các nhà khoa học dù là người đã đạt giải Nobel hay chỉ là một nghiên cứu sinh có cơ hội trò chuyện bình đẳng, khi cùng tham gia các hoạt động trải nghiệm, cùng nhau thưởng thức những món ăn ngon, dường như không có nhiều khoảng cách giữa cách nhà khoa học đã thành danh và những người trẻ mới đặt chân vào lĩnh vực này.

Những cuộc gặp gỡ đã “se duyên” cho Giáo sư Trần Thanh Vân có mối quan hệ thân tình với Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Hiệu, một nhà vật lý xuất sắc của Việt Nam, nguyên Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam; Hiệu trưởng sáng lập Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội. Từ năm 1963, hai vị Giáo sự Vật lý hàng đầu thế giới này đã “hẹn nhau” làm một điều gì đó cho khoa học Việt Nam. Và ba mươi năm sau, lời hẹn ấy đã thành hiện thực.

Năm 2013, vợ chồng Giáo sư sáng lập Trung tâm Quốc tế về Khoa học và Giáo dục Liên ngành (ICISE) tại Quy Nhơn. Đây là một trong những công trình khoa học mang tầm vóc quốc tế đầu tiên tại Việt Nam, nơi hàng nghìn nhà nghiên cứu, sinh viên, giảng viên trẻ được tiếp cận tri thức đỉnh cao, học hỏi từ những bộ óc hàng đầu nhân loại. Hơn một thập kỷ qua, ICISE đã đón tiếp hơn 12.000 nhà khoa học đến từ hơn 40 quốc gia và vùng lãnh thổ, tổ chức gần 200 hội nghị quốc tế và 45 khóa học chuyên đề. Chính tinh thần “Gặp gỡ” thân mật, bình đẳng, chia sẻ và tôn trọng đã làm nên thương hiệu độc đáo mà thế giới nhắc đến với sự trân trọng.

ICISE không chỉ là trung tâm hội nghị, mà còn là “ngôi nhà của tri thức”, với khu phức hợp Explorascience, cung thiên văn, phòng triển lãm hiện đại, nơi khoa học được lan tỏa đến công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. “Hơn cả một công trình, ICISE là sợi dây nối dài giữa Việt Nam với cộng đồng khoa học toàn cầu” - Thứ trưởng Bùi Thế Duy nhận định.

Tại Lễ kỷ niệm 10 năm Hội “Gặp gỡ Việt Nam” dừng chân tại Quy Nhơn, trước khi bày tỏ sự tri ân đến lãnh đạo địa phương và bạn bè quốc tế, Giáo sư Vân đã nói lời cảm ơn người tri kỷ của mình trước tiên. “Để xây dựng được Trung tâm ICISE này, tôi phải cảm ơn người bạn đời của mình. Ngọc đã từ bỏ tất cả cơ hội để làm tốt hơn các công trình nghiên cứu sinh học của mình để đồng hành cùng chúng tôi, suy nghĩ cùng với chúng tôi để xây dựng ý tưởng, làm cho trung tâm này ngày càng tiến tới”...

Giáo sư Trần Thanh Vân và Giáo sư Lê Kim Ngọc đã chọn cho mình một con đường hiếm ai đi: lặng lẽ mang tri thức thế giới về gieo trên mảnh đất quê hương với khát vọng và niềm tin cháy bỏng vào sự kiên cường và tài năng của người Việt để lan tỏa những giá trị nhân văn mà họ tin rằng - chỉ tri thức và tình yêu thương mới khiến con người xích lại gần nhau. Bởi thế, khi được thăng cấp Huân chương Bắc đẩu Bội tinh bậc Sĩ quan, họ lại nói bằng nụ cười hiền hậu: “Vinh dự này không chỉ của riêng chúng tôi, mà của tất cả những ai đã đồng hành vì một Việt Nam tri thức và nhân ái”...

Ở tuổi 91, GS Trần Thanh Vân và người bạn đời - GS Lê Kim Ngọc vẫn miệt mài với diễn đàn “Gặp gỡ Việt Nam”, kết nối những bộ óc lỗi lạc nhất thế giới với Việt Nam và kéo các nhà khoa học Việt trên khắp thế giới xích lại gần nhau hơn, ông hy vọng và tin tưởng vào tương lai hùng cường của khoa học nước nhà. Bởi như ông nói: “Lịch sử của dân tộc ta cho tôi niềm lạc quan”.

Nguyệt Thương