Vĩnh Long: Chùa Tiên Châu gắn với giai thoại dân gian miền cù lao An Bình

Chùa Tiên Châu trầm mặc giữa không gian xanh mát của cù lao An Bình, bên dòng Cổ Chiên. Ảnh: Tường Quang

Ngôi cổ tự bên dòng Cổ Chiên

Chùa Tiên Châu hiện tọa lạc tại ấp Bình Lương, xã An Bình, tỉnh Vĩnh Long. Trước khi tổ chức lại đơn vị hành chính, địa điểm này thuộc xã An Bình, huyện Long Hồ cũ. Chùa nằm trên cù lao An Bình, không xa khu vực đô thị Vĩnh Long nhưng được ngăn cách bởi dòng Cổ Chiên, vì vậy vẫn giữ được nét riêng của vùng sông nước, miệt vườn.

Từ bờ phía Vĩnh Long, qua sông rồi di chuyển thêm một đoạn ngắn là có thể đến chùa. Cảnh quan ngày nay đã khác nhiều so với thuở khai lập, nhà cửa và đường sá ngày càng phát triển, song những hàng cây lâu năm, mái chùa cổ cùng không gian thanh tịnh vẫn giúp Tiên Châu giữ được vẻ trầm mặc giữa nhịp sống thường nhật. Theo những ghi nhận gần đây, khuôn viên chùa có nhiều cây cảnh, mai, lan và những cây bồ đề lớn, góp phần tạo nên không gian xanh mát, thanh tịnh.

Vị trí của chùa cũng thuận lợi để du khách kết hợp tham quan cù lao An Bình, thưởng thức trái cây, tìm hiểu đời sống miệt vườn và trải nghiệm những nét văn hóa đặc trưng của vùng đất Vĩnh Long. Trong không gian du lịch sinh thái của cù lao, chùa Tiên Châu là một điểm dừng chân mang đậm dấu ấn văn hóa và tâm linh.

Nét kiến trúc cổ kính góp phần tạo nên dấu ấn riêng của chùa Tiên Châu qua nhiều thế hệ. Ảnh: Tường Quang

Từ Di Đà Tự đến tên gọi Tiên Châu

Tên tuổi chùa Tiên Châu gắn với lịch sử khai phá vùng đất Vĩnh Long từ khá sớm.

Theo các tài liệu giới thiệu về di tích, Hòa thượng Huỳnh Đức Hội, pháp danh Tánh Minh, thuộc đời thứ 39 dòng Lâm Tế, chi phái Liễu Quán, được ghi nhận là người khai sơn chùa Tiên Châu. Ngôi chùa thuở đầu mang tên Di Đà Tự, lấy việc thờ Đức Phật A Di Đà làm trung tâm.

Một số tư liệu nghiên cứu và truyền khẩu tại chùa cho biết, trước khi hình thành ngôi chùa bằng gỗ, vùng Bình Lương từng có một am nhỏ bằng tre lá mang tên Am Bãi Tiên, thờ Phật A Di Đà. Qua nhiều đời tu hành và sự đóng góp của Phật tử, cơ sở thờ tự dần được mở rộng. Đến thời Hòa thượng Tánh Minh - Huỳnh Đức Hội, chùa được dựng với quy mô lớn hơn và tên gọi Tiên Châu dần trở nên phổ biến.

Do một số tư liệu của chùa bị hư hỏng theo thời gian, các nguồn hiện nay còn có sự khác biệt về người dựng am đầu tiên cũng như mốc chính xác của thời kỳ sơ khai. Tuy nhiên, nhiều tài liệu cho rằng chùa Tiên Châu đã hiện diện từ khoảng giữa thế kỷ XVIII, đưa nơi đây trở thành một trong những cổ tự lâu đời của Vĩnh Long. Có tài liệu xác định chùa được xây dựng khoảng năm 1740, trong khi một số nguồn khác ghi vào khoảng 1740 - 1750.

Không gian chánh điện với hệ thống tượng thờ và những chi tiết nghệ thuật mang dấu ấn của ngôi cổ tự lâu đời. Ảnh: Tường Quang

Huyền tích về những nàng tiên nơi bãi Bích Trân

Điều làm nên nét riêng của chùa Tiên Châu không chỉ là tuổi đời hàng trăm năm mà còn ở câu chuyện dân gian lý giải tên gọi của ngôi cổ tự.

Cù lao An Bình xưa từng được gọi là cù lao Bích Trân. Theo những ghi chép được lưu truyền, nơi đây từng có cảnh sắc đẹp, cây cối xanh tốt, sông nước bao quanh, dân cư thưa thớt. Người dân chủ yếu sinh sống dựa vào nguồn lợi từ sông nước. Một số thư tịch xưa cũng nhắc đến Bích Trân như một vùng có phong cảnh hữu tình, mang nét thanh bình đặc trưng của miền quê Nam Bộ.

Từ không gian ấy, một giai thoại đã được người dân lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Chuyện kể rằng, vào những đêm trăng sáng, có những nàng tiên từ trời xuống vui chơi và tắm bên bãi cát. Một người dân đi câu vô tình nhìn thấy, nhưng khi nghe tiếng động, các tiên nữ liền biến mất. Sáng hôm sau, người dân phát hiện những dấu chân còn lưu lại trên bãi nên từ đó gọi nơi này là Bãi Tiên.

Theo cách lý giải được lưu truyền tại chùa, tên gọi “Tiên Châu” cũng gắn với huyền tích về dấu chân tiên. Dù không thể xem câu chuyện như một sự kiện lịch sử có thể kiểm chứng, giai thoại này phần nào phản ánh trí tưởng tượng và đời sống văn hóa dân gian phong phú của cư dân miền sông nước.

Trong một số tài liệu, khu vực này còn được nhắc đến với các tên gọi Bãi Tiên, Bích Trân, Bát Tân. Do cảnh sắc đẹp, từng được ví với thắng cảnh đất Tô Châu, ngôi chùa có thời gian còn được gọi là chùa Tô Châu.

Sự đan xen giữa lịch sử và huyền tích đã góp phần tạo cho Tiên Châu một nét riêng, vừa gần gũi với đời sống thực tại, vừa phảng phất sắc màu cổ tích.

Những lần trùng tu qua hơn hai thế kỷ

Trải qua hàng trăm năm tồn tại, chùa Tiên Châu đã nhiều lần được tu bổ, sửa chữa để thích ứng với thời gian và điều kiện thực tế.

Đến cuối thế kỷ XIX, khi công trình đã xuống cấp, Phật tử địa phương cùng các vị sư tiến hành một đợt đại trùng tu vào năm Kỷ Hợi 1899. Sau lần xây dựng này, tên Tiên Châu Tự được sử dụng phổ biến hơn, đồng thời cơ bản định hình quy mô kiến trúc truyền thống được lưu giữ về sau.

Quần thể chính gồm bốn phần nối tiếp nhau: tiền đường, chánh điện, trung đường và hậu tổ. Các công trình được tổ chức theo kiểu tứ trụ, sử dụng hệ thống khung gỗ, kèo truyền thống và mái ngói âm dương. Đây là những yếu tố góp phần tạo nên dáng vẻ đặc trưng của kiến trúc chùa Việt Nam Bộ cuối thế kỷ XIX.

Trong thế kỷ XX, chùa tiếp tục được sửa chữa nhiều lần. Một trong những thay đổi đáng kể diễn ra vào khoảng năm 1960, khi khu vực mặt tiền được xây dựng lại bằng vật liệu mới. Phần chính giữa được tạo dáng với năm ngọn tháp, trong khi hai gian bên mang hình thức cổ lầu.

Dù trải qua nhiều lần tu bổ, những thành phần kiến trúc cổ cùng hệ thống hiện vật được lưu giữ bên trong vẫn giúp người đến thăm cảm nhận rõ dấu ấn thời gian của một ngôi cổ tự có lịch sử lâu đời.

Không gian thờ Phật trang nghiêm tại chùa Tiên Châu, với hệ thống tượng thờ được bài trí cân đối trong khu vực chánh điện. Ảnh: Tường Quang

Giá trị đặc sắc trong không gian nội điện

Nếu bên ngoài chùa Tiên Châu gây ấn tượng bởi kiến trúc cổ lầu, mái ngói và những đường nét trang trí truyền thống thì không gian chánh điện lại là nơi hội tụ nhiều giá trị nghệ thuật đáng chú ý.

Giữa hệ thống tứ trụ là khánh thờ Phật A Di Đà với pho tượng A Di Đà lớn bằng đất sét. Phía dưới có bộ tượng Tam Thế Phật, tượng Đức Phật Thích Ca tọa thiền và tượng Thích Ca sơ sinh. Phía sau là tượng Di Lặc có kích thước lớn.

Hai bên không gian thờ tự còn có các khánh thờ Già Lam, Bồ Đề Đạt Ma, Địa Tạng, Chuẩn Đề, Hộ Pháp, Tiêu Diện Đại Sĩ cùng nhiều hình tượng trong hệ thống tín ngưỡng Phật giáo truyền thống.

Nghệ thuật chạm khắc gỗ là một trong những điểm nổi bật của chùa. Nơi đây còn lưu giữ những bộ bao lam chạm hình Thập Bát La Hán, hoa điểu cùng nhiều chi tiết trang trí được thực hiện công phu, thể hiện kỹ thuật và thẩm mỹ của các nghệ nhân xưa.

Theo các tư liệu giới thiệu về di tích, chùa Tiên Châu còn bảo tồn nhiều hoành phi, câu đối, bia mộ, cuốn thư bằng gỗ cùng hệ thống tượng, đồ gốm sứ và văn tự Hán - Nôm. Những hiện vật này không chỉ mang giá trị tôn giáo mà còn là nguồn tư liệu phục vụ việc tìm hiểu lịch sử, mỹ thuật và văn hóa Hán - Nôm ở Nam Bộ.

Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia

Với những giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật, ngày 12/12/1994, chùa Tiên Châu được cơ quan quản lý văn hóa xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.

Việc xếp hạng không chỉ ghi nhận lịch sử lâu đời của công trình mà còn khẳng định giá trị của hệ thống kiến trúc, tượng thờ, hoành phi, câu đối, bao lam và những di sản vật thể được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Đối với cộng đồng địa phương, Tiên Châu trước hết vẫn là một cơ sở sinh hoạt Phật giáo. Người dân và Phật tử thường đến chùa vào những ngày rằm, lễ Phật đản, các ngày vía Phật, Bồ Tát và nhiều dịp lễ truyền thống trong năm. Việc duy trì đời sống tín ngưỡng thường xuyên góp phần giúp giá trị của di tích tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại, thay vì chỉ tồn tại như một công trình của quá khứ.

Không gian thanh tịnh của chùa Tiên Châu, điểm dừng chân văn hóa - tâm linh giữa miền sông nước An Bình. Ảnh: Tường Quang

Cổ tự trong không gian miệt vườn An Bình

Một nét hấp dẫn khác của chùa Tiên Châu là sự gắn kết hài hòa giữa di sản kiến trúc và cảnh quan cù lao.

Xã An Bình là vùng đất đặc trưng với những vườn cây ăn trái, sông rạch cùng nếp sinh hoạt miệt vườn. Trong không gian ấy, chùa Tiên Châu là một trong những điểm đến có khả năng kết nối du lịch văn hóa - tâm linh với trải nghiệm sinh thái của địa phương.

Du khách đến cù lao có thể ghé chùa chiêm bái, tìm hiểu kiến trúc cổ, sau đó tiếp tục khám phá những vườn cây, thưởng thức trái cây theo mùa, các món ăn dân dã và cảm nhận nhịp sống bình dị của cư dân vùng sông nước.

Sự kết hợp ấy tạo nên một hành trình nhiều trải nghiệm hơn so với việc tham quan di tích đơn thuần. Du khách vừa có thể tìm hiểu một công trình Phật giáo có tuổi đời hàng trăm năm, vừa cảm nhận môi trường văn hóa đã góp phần hình thành và nuôi dưỡng ngôi chùa qua nhiều thế hệ.

Nơi lịch sử, tín ngưỡng và huyền thoại cùng hiện diện

Qua hơn hai thế kỷ, vùng đất quanh chùa Tiên Châu đã có nhiều đổi thay. Bãi cát trong câu chuyện về những nàng tiên không còn như xưa, những xóm dân cư thưa thớt đã nhường chỗ cho nhà cửa, đường giao thông và nhịp sống ngày càng phát triển. Thế nhưng, ngôi chùa vẫn hiện diện giữa cù lao như một dấu nối giữa quá khứ và hiện tại.

Ở Tiên Châu, dấu ấn lịch sử hiện hữu trong những cột gỗ, pho tượng, hoành phi và câu đối; dấu ấn Phật giáo được tiếp nối qua đời sống tu tập, tín ngưỡng; còn văn hóa dân gian được lưu truyền qua huyền tích về những nàng tiên từng xuống vui chơi bên bãi sông.

Chính những lớp giá trị đan xen ấy tạo nên sức hấp dẫn riêng cho chùa Tiên Châu. Đây không chỉ là nơi Phật tử tìm về chiêm bái mà còn là điểm đến giúp du khách hiểu thêm về lịch sử, đời sống tinh thần và nghệ thuật kiến trúc của cư dân vùng đất Vĩnh Long.

Giữa cù lao An Bình xanh mát, bên dòng Cổ Chiên ngày ngày xuôi chảy, chùa Tiên Châu với mái ngói cổ, những pho tượng, hiện vật được gìn giữ qua nhiều thế hệ cùng huyền tích Bãi Tiên vẫn tiếp tục kể câu chuyện về một vùng đất nơi lịch sử, tín ngưỡng và trí tưởng tượng dân gian cùng gặp gỡ. Đó cũng là nét đẹp khiến ngôi cổ tự trở thành một dấu ấn khó bỏ qua trong hành trình tìm hiểu văn hóa Vĩnh Long.