Vĩnh Long: Nhà cổ Huỳnh Phủ kiến trúc Huế giữa miền sông nước Nam Bộ

Nhà cổ Huỳnh Phủ nổi bật giữa không gian xanh mát của Đại Điền, lưu giữ dáng vẻ bề thế của một công trình kiến trúc gỗ hơn một thế kỷ tuổi. Ảnh: Tường Quang

Từ cuộc khai phá đến một cơ nghiệp lớn

Nhà cổ Huỳnh Phủ, còn gọi là nhà Hương Liêm, hiện tọa lạc tại xã Đại Điền, tỉnh Vĩnh Long, thuộc địa bàn huyện Thạnh Phú, tỉnh Bến Tre trước đây. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, xã Đại Điền mới được hình thành từ các xã Phú Khánh, Tân Phong, Thới Thạnh và Đại Điền cũ.

Chủ nhân ngôi nhà là ông Huỳnh Ngọc Khiêm (1843-1927), thường được gọi là Hương Liêm. Theo những câu chuyện được lưu truyền qua nhiều thế hệ, ông vốn từ miền Trung vào phương Nam lập nghiệp. Từ những ngày đầu khai phá đất đai, gây dựng cuộc sống, gia đình ông dần trở nên khá giả, sở hữu nhiều ruộng đất ở vùng Cù lao Minh. Khi cơ nghiệp đã vững vàng, ông Huỳnh Ngọc Khiêm quyết định dựng một ngôi nhà lớn làm nơi sinh sống và thờ tự của gia đình.

Để xây dựng công trình, ông được cho là đã ra Huế tìm mua vật liệu và mời những người thợ có tay nghề vào Nam thi công. Quá trình dựng nhà kéo dài nhiều năm. Dân gian còn lưu truyền giai thoại rằng hạt bưởi do người thợ gieo xuống lúc khởi công đã kịp lớn, cho trái mà công trình vẫn chưa hoàn thành.

Căn cứ vào bức hoành phi mừng tân gia được tặng năm Giáp Thìn 1904, các tư liệu cho rằng ngôi nhà được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XIX và hoàn thành vào đầu thế kỷ XX.

Trải qua hơn một thế kỷ với nhiều biến động của thời cuộc, ngôi nhà vẫn hiện diện như một dấu nối giữa quá khứ và hiện tại, kể câu chuyện về quá trình khai hoang, lập nghiệp và sự hình thành những gia đình điền chủ ở vùng đất Nam Bộ vào cuối thế kỷ XIX.

Hệ thống cột gỗ lớn bên trong ngôi nhà tạo nên không gian vững chãi, đồng thời thể hiện kỹ thuật dựng nhà công phu của những người thợ xưa. Ảnh: Tường Quang

Kiệt tác chạm khắc giữa vùng đất phương Nam

Nhìn từ bên ngoài, Nhà cổ Huỳnh Phủ gây ấn tượng bởi dáng vẻ bề thế nhưng không phô trương. Ngôi nhà chính có diện tích hơn 500m², được xây trên nền cao khoảng 0,7m, xung quanh kè đá xanh. Mặt trước tạo cảm giác như một ngôi nhà chín gian rộng lớn, nhưng về cấu trúc, công trình được phát triển từ dạng nhà ba gian mở rộng ra bốn phía, mang nhiều đặc điểm của nhà rường Huế.

Bộ khung nhà đặc biệt đồ sộ với tổng cộng 80 cột, gồm 48 cột gỗ và 32 cột gạch. Số cột gạch được thay thế cho những cột gỗ bị hư hỏng trong giai đoạn 1945-1954. Những cột cái lớn cao hơn 5,5m được liên kết bằng hệ thống trính và các thanh gỗ chạy dọc, tạo nên kết cấu vững chắc cho công trình. Mái nhà lợp ngói âm dương; phần khung và nội thất sử dụng những loại gỗ có giá trị như lim, thau lau.

Những mảng chạm khắc tinh xảo trên bao lam, cửa và liễn gỗ tái hiện thế giới hoa lá, chim muông cùng những hình ảnh gần gũi của đời sống Nam Bộ. Ảnh: Tường Quang

Tuy nhiên, giá trị nổi bật của Huỳnh Phủ không chỉ nằm ở quy mô mà còn ở nghệ thuật điêu khắc gỗ. Từ cửa, kèo, cột, bao lam, liễn đối đến các khánh thờ đều được chế tác công phu. Những đường nét chạm nổi mềm mại tái hiện hình ảnh rồng, lân, phụng, chim muông, hoa lá, cây trái cùng nhiều cảnh vật gần gũi của vùng sông nước.

Trên các liễn còn có những mảng cẩn ốc và bộ tranh thơ Nhị thập tứ hiếu, thể hiện tay nghề tinh xảo cùng tư duy thẩm mỹ của những nghệ nhân xưa.

Không gian thờ tự là phần trang trọng nhất của ngôi nhà. Các khánh thờ được chạm trổ nhiều lớp, sơn son thếp vàng, kết hợp với hoành phi, câu đối và bài vị bằng chữ Hán. Mỗi chi tiết vừa có chức năng trang trí, vừa thể hiện những quan niệm truyền thống về gia đình, đạo lý và tín ngưỡng.

Những mảng chạm trên gỗ vì vậy không đơn thuần là hoa văn kiến trúc mà còn như những bức tranh lưu giữ một phần đời sống tinh thần của cư dân Nam Bộ hơn một thế kỷ trước.

Gian thờ được trang trí trang trọng với khánh thờ, hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng, hội tụ nhiều giá trị nghệ thuật và văn hóa của Nhà cổ Huỳnh Phủ. Ảnh: Tường Quang

Khu mộ đá – một phần của quần thể di tích

Gắn liền với Nhà cổ Huỳnh Phủ còn có khu mộ của gia đình ông Huỳnh Ngọc Khiêm, cách ngôi nhà khoảng 3km. Khu mộ trước đây thuộc xã Phú Khánh; sau khi các xã Phú Khánh, Đại Điền và một số địa phương lân cận được sắp xếp, khu vực này hiện thuộc xã Đại Điền mới của tỉnh Vĩnh Long.

Khu mộ được ông Huỳnh Ngọc Khiêm chuẩn bị từ năm 1911, sử dụng đá xanh làm vật liệu chủ đạo từ hàng rào, cổng đến các phần lăng mộ bên trong. Trên đá xuất hiện nhiều họa tiết như dơi, dây leo, quả lựu, hoa trái và các linh vật truyền thống.

Các bia mộ khắc chữ Hán cùng hệ thống hoa văn được chế tác công phu, cho thấy tài nghệ của những người thợ đá, đồng thời góp phần hoàn chỉnh giá trị kiến trúc của toàn bộ quần thể.

Nếu ngôi nhà thể hiện sự tinh tế của nghệ thuật chạm khắc gỗ thì khu mộ lại mang vẻ đẹp trầm mặc của nghệ thuật tạo tác trên đá. Hai công trình bổ trợ cho nhau, phản ánh khá đầy đủ quan niệm về không gian sống, thờ tự và hậu sự của một gia đình khá giả ở Nam Bộ vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.

Mái ngói âm dương và hệ thống khung gỗ mang đậm dấu ấn nhà rường Huế, tạo nên nét kiến trúc riêng biệt của Huỳnh Phủ giữa miền sông nước Nam Bộ. Ảnh: Tường Quang

Gìn giữ một di sản hơn trăm năm

Với những giá trị nổi bật về kiến trúc, nghệ thuật điêu khắc và lịch sử văn hóa, Nhà cổ Huỳnh Phủ và khu mộ được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia theo Quyết định số 1251/QĐ-BVHTTDL ngày 14/4/2011.

Ngày nay, bước qua khoảng sân và cánh cửa của Huỳnh Phủ, du khách như chạm vào một lát cắt của đời sống Nam Bộ cách đây hơn một thế kỷ. Ánh sáng xuyên qua những ô cửa gỗ, những hàng cột lớn đứng trầm mặc giữa gian nhà, còn các mảng chạm nhuốm màu thời gian vẫn cho thấy sự công phu của người thợ thuở trước.

Mỗi hoành phi, câu đối, khánh thờ hay đường nét cẩn ốc đều góp phần kể câu chuyện riêng về một thời đã qua.

Giá trị của Nhà cổ Huỳnh Phủ vì thế không chỉ nằm ở tuổi đời. Điều đáng quý hơn là công trình vẫn lưu giữ được một không gian văn hóa tương đối hoàn chỉnh, nơi kiến trúc Huế khi vào phương Nam đã thích ứng với điều kiện tự nhiên và đời sống vùng sông nước, từ đó tạo nên một diện mạo riêng.

Đó cũng là minh chứng cho sự giao lưu văn hóa trong quá trình người Việt mở đất, dựng làng và hình thành những cộng đồng cư dân trên vùng châu thổ Cửu Long.

Giữa những vườn cây xanh mát của Đại Điền hôm nay, Nhà cổ Huỳnh Phủ vẫn lặng lẽ hiện diện với mái ngói âm dương, những hàng cột lớn và lớp lớp hoa văn chạm khắc. Hơn một thế kỷ đã đi qua, vẻ đẹp của công trình vẫn còn sức hấp dẫn, để mỗi người khi tìm về không chỉ được chiêm ngưỡng một ngôi nhà cổ mà còn có dịp hiểu thêm về bàn tay tài hoa, đời sống và tâm hồn của những thế hệ cư dân đã góp phần tạo dựng vùng đất phương Nam.