Virus bí ẩn từ dơi tại Bangladesh nguy hiểm hơn dự đoán, đã lây sang người

Ảnh: Freepik

Từ cuối năm 2022 đến đầu năm 2023, năm bệnh nhân tại Bangladesh được đưa vào bệnh viện với các triệu chứng điển hình của virus Nipah: sốt cao, suy hô hấp và viêm não nghiêm trọng. Nipah vốn được biết đến là virus lây từ động vật sang người, có nguồn gốc từ dơi, với tỷ lệ tử vong có thể lên tới 70%.

Tuy nhiên, các xét nghiệm sinh học phân tử đối với Nipah đều cho kết quả âm tính.

Thủ phạm thực sự được xác định

Theo nghiên cứu mới được công bố, tác nhân gây bệnh trong các trường hợp này là Pteropine orthoreovirus (PRV). Trước đây, PRV chủ yếu được cho là chỉ gây các triệu chứng nhẹ giống cảm lạnh. Song những ca bệnh tại Bangladesh cho thấy virus này có thể gây bệnh nặng hơn nhiều so với nhận định trước đó.

Năm bệnh nhân sống cách xa nhau hàng trăm cây số và không hề quen biết. Điểm chung duy nhất giữa họ là đều vừa uống nhựa chà là tươi và sau đó rơi vào tình trạng nguy kịch.

Người dân Bangladesh thu hoạch nhựa cây thường dùng dao rựa chém vào thân cây chà là, sau đó treo những chiếc chum đất sét để hứng lấy phần nhựa ngọt nhỏ giọt ra. Ảnh: Micah Hahn

Tại Bangladesh, việc hứng nhựa cây chà là là tập quán lâu đời. Người dân treo các bình đất trên thân cây qua đêm để hứng dòng nhựa ngọt và uống tươi. Tuy nhiên, dơi Pteropus - loài “cáo bay” lớn ở Nam Á - cũng thường xuyên tìm đến các bình này để liếm nhựa. Chúng có thể mang và truyền nhiều mầm bệnh nguy hiểm, trong đó có Nipah.

Để tìm nguyên nhân, các nhà nghiên cứu đã gửi mẫu ngoáy họng của bệnh nhân tới Trung tâm Nhiễm trùng và Miễn dịch thuộc Đại học Columbia (Mỹ). Bằng công nghệ giải trình tự gene, họ xác nhận mối liên hệ giữa các ca bệnh và virus PRV, đồng thời chỉ ra sự liên quan với việc tiêu thụ nhựa chà là tươi.

“Phát hiện của chúng tôi cho thấy nguy cơ bệnh tật liên quan đến việc tiêu thụ nhựa chà là tươi không chỉ giới hạn ở virus Nipah”, tiến sĩ Nischay Mishra, Phó Giáo sư dịch tễ học tại Trung tâm Nhiễm trùng và Miễn dịch, Trường Y tế Công cộng Mailman, Đại học Columbia, đồng thời là tác giả cao cấp của nghiên cứu, cho biết. Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của các chương trình giám sát phổ rộng nhằm nhận diện và giảm thiểu rủi ro từ các virus mới nổi có nguồn gốc từ dơi.

Những bệnh nhân đã uống nhựa cây chà là tươi, một loại chất lỏng ngọt thường được thu hoạch vào mùa đông và thường được dơi tiếp cận.

Virus mang đặc điểm nguy hiểm

PRV được mô tả lần đầu cách đây khoảng một thập niên, phân lập từ dơi cáo bay. Đây là virus “không có vỏ bọc” (non-enveloped), tức không có lớp màng lipid bên ngoài như virus gây Covid-19. Đặc điểm này khiến PRV bền vững hơn trước các biện pháp vệ sinh thông thường như xà phòng.

Bộ gene của PRV gồm 10 đoạn RNA sợi đôi riêng biệt. Cấu trúc phân đoạn này cho phép virus dễ dàng “tái tổ hợp” gene. Nếu hai chủng PRV khác nhau cùng nhiễm một con dơi, chúng có thể trao đổi các đoạn gene, tạo ra biến thể mới có khả năng lây lan mạnh hơn hoặc gây bệnh nặng hơn ở người.

Hậu quả kéo dài đối với bệnh nhân

Theo dõi 15 tháng sau khi nhiễm bệnh cho thấy PRV có thể để lại di chứng đáng kể. Hai bệnh nhân sống sót vẫn phải đối mặt với tình trạng mệt mỏi kéo dài, suy giảm nhận thức (“sương mù não”), mất thăng bằng và khó thở dù giai đoạn nhiễm cấp tính đã qua.

Những diễn biến tại Bangladesh cho thấy mức độ nguy hiểm của virus PRV có thể đã bị đánh giá thấp.

Trường hợp nghiêm trọng nhất là một bệnh nhân ở Sirajganj. Sau một năm sức khỏe suy giảm và xuất hiện các rối loạn thần kinh không rõ nguyên nhân, người này đã tử vong vào tháng 8/2024.

Trước đó, các ca PRV được ghi nhận tại Malaysia và Indonesia chủ yếu liên quan đến triệu chứng nhẹ như ho và cảm lạnh. Những diễn biến tại Bangladesh cho thấy mức độ nguy hiểm của virus này có thể đã bị đánh giá thấp.

Nguy cơ lây lan và thách thức giám sát

Dơi có hệ miễn dịch đặc biệt mạnh. Vì vậy, các loại virus sống sót sau khi xâm nhập vào hệ miễn dịch của chúng cũng thường rất mạnh và rất nguy hiểm, tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với con người.

Việc virus vượt qua rào cản loài để lây sang người không dễ, nhưng mức độ tiếp xúc giữa con người và nguồn mang virus càng cao thì nguy cơ này càng tăng. Một khi đã lây sang người, virus có thể tiếp tục thích nghi. Một số chủng PRV tại Malaysia từng cho thấy dấu hiệu lây truyền hạn chế giữa người với người.

Khi môi trường sống tự nhiên của dơi bị chia cắt và xen kẽ với các khu dân cư, con người và dơi có thể bắt đầu "chia sẻ" nguồn thức ăn. Kết quả là các bệnh do dơi truyền nhiễm có thể lây sang người. Ảnh: Micah Hahn

Kết hợp khả năng lây truyền tiềm tàng với đặc tính tái tổ hợp gene, PRV được xem là mối nguy tiềm ẩn đối với y tế công cộng. Nghiên cứu cho rằng việc chỉ tập trung giám sát virus Nipah là chưa đủ, mà cần mở rộng xét nghiệm và theo dõi sang các virus như PRV.

Tuy nhiên, điều này đòi hỏi thêm nguồn lực tài chính và nhân lực chuyên môn, trong bối cảnh một số chương trình hỗ trợ quốc tế cho giám sát dịch bệnh đang bị cắt giảm. Các quốc gia đang phát triển, trong đó có Bangladesh, được cho là cần thêm hỗ trợ để kiểm soát các nguy cơ mới nổi.

Hồng Nhung