Virus Hanta & hành động của toàn cầu

Không phải là một “người lạ”

Virus Hanta được phát hiện lần đầu tiên vào những năm 1950 trong cuộc chiến tranh Triều Tiên dọc theo sông Hantaan - còn gọi là sốt xuất huyết Hàn quốc. Đây là một họ virus thuộc họ Hantaviridae, lây truyền chủ yếu từ động vật gặm nhấm (chuột) sang người.

Điểm đặc biệt nguy hiểm của virus Hanta là nó gây ra hai hội chứng lâm sàng nghiêm trọng tùy theo khu vực địa lý: Hội chứng phổi do virus Hanta (HPS), phổ biến ở khu vực châu Mỹ (với biến thể Sin Nombre hoặc Andes). Tỷ lệ tử vong của hội chứng này cực kỳ cao, có thể lên tới 35% - 50%; Sốt xuất huyết kèm hội chứng thận (HFRS), phổ biến hơn ở châu Âu và châu Á, mặc dù tỷ lệ tử vong thấp hơn (từ 1% đến 15%), nhưng nó gây ra những tổn thương nghiêm trọng cho thận và hệ thống tuần hoàn.

Sự kiện “báo động đỏ” năm 2026: Ổ dịch trên du thuyền quốc tế về một chùm ca bệnh trên tàu du lịch MV Hondius treo cờ Hà Lan, bắt đầu từ hành trình của tàu tại Argentina và lây lan trong cộng đồng 147 hành khách cùng thủy thủ đoàn có mặt trên tàu. Vụ việc khởi phát từ hành trình tại Nam Mỹ (Argentina) và lan rộng khi tàu di chuyển qua Đại Tây Dương.

Tính đến ngày 12/5, giới chức y tế (WHO và ECDC) đã xác nhận ít nhất 9 ca nhiễm (trong đó có 7 ca đã khẳng định bằng xét nghiệm) liên quan đến con tàu du lịch trên. Tỷ lệ tử vong đáng báo động với ít nhất 3 ca tử vong (chiếm tỷ lệ tử vong ca bệnh khoảng 38% - 43%), gồm một cặp vợ chồng người Hà Lan và một phụ nữ Đức. Ngoài ra, một công dân Mỹ và một phụ nữ Pháp cũng đã được xác nhận dương tính với virus này. Giới chức Pháp cho biết tình trạng nữ bệnh nhân đang diễn biến xấu. Các ca bệnh đã được ghi nhận hoặc điều trị tại nhiều quốc gia như Pháp, Mỹ, Hà Lan, Nam Phi và Thụy Sĩ do hành khách trên tàu đến từ nhiều quốc gia khác nhau. Các cơ quan y tế tại các nước đang khẩn trương truy vết các trường hợp tiếp xúc gần, đồng thời triển khai biện pháp cách ly nhằm ngăn nguy cơ bùng phát dịch xuyên quốc gia.

Cơ quan y tế xác định là chủng Andes virus. Đây là “điểm cốt tử” khiến WHO lo ngại, bởi Andes virus là chủng virus Hanta duy nhất hiện nay được khoa học chứng minh có khả năng lây truyền từ người sang người thông qua tiếp xúc gần và kéo dài. Sự kiện này là một phép thử cho khả năng ứng phó nhanh của quốc tế trong việc khoanh vùng và truy vết xuyên quốc gia.

Thế giới đang ứng phó như thế nào?

Trước nguy cơ bùng phát dịch bệnh liên quan đến virus Hanta, cộng đồng quốc tế đã thiết lập một hàng rào phòng vệ đa tầng dựa trên các cứ liệu khoa học.

WHO đã ngay lập tức kích hoạt Điều lệ Y tế Quốc tế (IHR 2005), thông báo cho các đầu mối quốc gia để thực hiện truy vết những hành khách đã rời tàu trước đó. Các tổ chức như CDC (Hoa Kỳ) và Trung tâm Kiểm soát bệnh tật các nước đã ban hành hướng dẫn kỹ thuật về việc xét nghiệm bằng phương pháp PCR và giải trình tự gene để theo dõi sự biến đổi của virus.

Vì virus Hanta bắt nguồn từ động vật gặm nhấm, việc kiểm soát không chỉ dừng lại ở bệnh viện. Thế giới đang áp dụng mô hình “One Health” - kết hợp y tế nhân dân, thú y và môi trường. Các quốc gia đưa ra yêu cầu và cảnh báo gồm kiểm soát vật chủ trung gian, tăng cường giám sát mật độ chuột tại các khu vực đô thị và nông nghiệp; cảnh báo môi trường theo dõi các hiện tượng biến đổi khí hậu (như hạn hán kéo dài sau đó là mưa lớn) làm gia tăng nguồn thức ăn cho chuột, từ đó dự báo nguy cơ bùng phát dịch.

Điều quan trọng và nguy hiểm hiện nay trong việc điều trị khi bị mắc virut Hanta là thách thức trong điều trị và vaccine. Hiện nay, thế giới vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và cũng chưa có vaccine được phê duyệt rộng rãi cho virus Hanta (ngoại trừ một số loại vaccine đang thử nghiệm tại Trung Quốc và Hàn Quốc cho chủng HFRS). Các biện pháp điều trị với phác đồ hiện tại tập trung vào hồi sức tích cực (ICU), hỗ trợ hô hấp bằng máy thở hoặc ECMO (oxy hóa qua màng ngoài cơ thể) cho các ca HPS, và lọc máu/chạy thận nhân tạo cho các ca HFRS.

Thuốc kháng virus Ribavirin đã được thử nghiệm và cho thấy hiệu quả nhất định nếu được sử dụng ở giai đoạn rất sớm của thể bệnh thận, nhưng hiệu quả với thể bệnh phổi vẫn còn là dấu hỏi lớn.

Sự nguy hiểm và khả năng phòng tránh hiệu quả

Có tỷ lệ tử vong cao, liệu virus Hanta có trở thành một đại dịch toàn cầu như COVID-19? Vấn đề này, các chuyên gia dịch tễ học nhận định: Khả năng là thấp, nhưng không được phép chủ quan. Lý do lạc quan được các chuyên gia y tế đưa ra là: Virus Hanta không lây lan dễ dàng qua không khí như virus hô hấp thông thường. Sự lây truyền từ người sang người của chủng Andes virus vẫn ở mức hạn chế và yêu cầu tiếp xúc rất gần. Tuy nhiên, lý do lo ngại là độc lực của nó quá mạnh, tỷ lệ tử vong của nó quá cao (gấp hàng chục lần COVID-19). Nếu virus này tiến hóa để lây lan dễ dàng hơn, hậu quả sẽ cực kỳ thảm khốc.

Để phòng tránh hiệu quả khả năng một đợt dịch bệnh lớn do virut Hanta gây ra, cần phải tuân thủ ba nguyên tắc khoa học sau. Thứ nhất là triệt tiêu nguồn lây bằng phương châm “Seal up, Trap up, Clean up” (niêm phong, đặt bẫy, dọn dẹp) của CDC là chìa khóa. Ngăn chặn chuột xâm nhập vào nhà và kho lương thực là cách bảo vệ hiệu quả nhất. Thứ hai phải vệ sinh đúng cách. Khi dọn dẹp những khu vực có dấu vết của chuột (phân, nước tiểu), tuyệt đối không quét khô vì sẽ làm tung bụi chứa virus vào không khí để con người hít phải. Cần sử dụng chất tẩy rửa, thuốc sát trùng để làm ướt trước khi lau dọn. Thứ ba là cảnh giác sớm, nhận diện các triệu chứng giống cúm (sốt, đau cơ) sau khi tiếp xúc với môi trường có chuột để đến cơ sở y tế kịp thời. Việc can thiệp y tế sớm có thể giảm đáng kể tỷ lệ tử vong.

Thế giới ứng phó với virus Hanta không chỉ bằng thuốc men mà bằng sự hiểu biết và ý thức hệ thống. Virus Hanta là lời nhắc nhở rằng, chúng ta đang sống trong một hệ sinh thái kết nối chặt chẽ với thiên nhiên hoang dã. Sự xâm lấn của con người vào môi trường tự nhiên và biến đổi khí hậu đang khiến những mầm bệnh vốn “ngủ yên” trong rừng sâu tìm đường đến gần hơn với các đô thị. Việc phối hợp chặt chẽ giữa các quốc gia, minh bạch thông tin y tế và đầu tư vào nghiên cứu vaccine chính là “tấm khiên” vững chắc nhất để nhân loại không bị động trước bất kỳ biến thể virus nào trong tương lai.