Vụ nổ Blue Origin và bài toán lựa chọn của chương trình không gian Mỹ

Vụ nổ tên lửa New Glenn của Blue Origin tại bệ phóng Cape Canaveral (bang Florida) cuối tuần qua không chỉ là một thất bại lớn đối với công ty không gian của tỷ phú Jeff Bezos.

Hiện trường bệ phóng bị hư hại sau vụ nổ tên lửa New Glenn không người lái của Blue Origin trong quá trình thử nghiệm tại Trạm Lực lượng Không gian Cape Canaveral, bang Florida (Mỹ), ngày 29-5-2026. Nguồn: Reuters

Sự cố còn làm dấy lên những dấu hỏi mới về tiến độ thực hiện tham vọng đưa con người trở lại Mặt Trăng của Mỹ trong bối cảnh cuộc cạnh tranh không gian với Trung Quốc ngày càng gia tăng.

Vụ việc xảy ra trong quá trình thử nghiệm trước chuyến bay tiếp theo của New Glenn. Đây là loại tên lửa hạng nặng mà Blue Origin đã dành gần một thập kỷ và hàng tỷ USD để phát triển nhằm cạnh tranh với các dòng tên lửa của SpaceX.

Ngoài nhiệm vụ đưa các vệ tinh Internet thuộc dự án Kuiper của Amazon lên quỹ đạo, New Glenn còn được kỳ vọng đóng vai trò quan trọng trong các sứ mệnh Mặt Trăng thuộc chương trình Artemis của NASA.

Bởi vậy, tác động của vụ nổ không chỉ giới hạn ở những thiệt hại đối với Blue Origin. Sự cố này còn làm nổi bật một thực tế đáng chú ý: khi Mỹ ngày càng dựa vào khu vực tư nhân để thực hiện các mục tiêu không gian đầy tham vọng, số lượng lựa chọn đủ năng lực thực hiện những nhiệm vụ phức tạp nhất lại không nhiều như kỳ vọng.

Trong nhiều năm qua, NASA đặt cược vào mô hình hợp tác với khu vực tư nhân để triển khai chương trình Artemis, kế hoạch đưa con người trở lại Mặt Trăng lần đầu tiên kể từ năm 1972. Cách tiếp cận này giúp giảm chi phí và thúc đẩy đổi mới công nghệ. Tuy nhiên, nó cũng khiến các mục tiêu chiến lược của Mỹ phụ thuộc đáng kể vào tiến độ phát triển của một số ít doanh nghiệp.

Trước khi xảy ra vụ nổ, New Glenn được xem là một trong những đối trọng tiềm năng quan trọng nhất đối với SpaceX.

Dù Starship, tên lửa hạng nặng thế hệ mới của SpaceX, được xem là dự án tham vọng nhất hiện nay trong lĩnh vực không gian có người lái, chương trình này vẫn đang trong giai đoạn hoàn thiện và chưa thoát khỏi những rủi ro kỹ thuật.

Việc Blue Origin sở hữu một nền tảng phóng hạng nặng cạnh tranh được xem là yếu tố giúp NASA giảm rủi ro và tránh phụ thuộc quá nhiều vào một nhà cung cấp duy nhất.

Vụ nổ New Glenn vì thế không chỉ làm chậm tham vọng của Blue Origin mà còn thu hẹp các lựa chọn của NASA trong ngắn hạn. Nếu quá trình điều tra và khắc phục kéo dài, SpaceX sẽ tiếp tục là doanh nghiệp gần như không thể thay thế trong những kế hoạch không gian tham vọng nhất của Mỹ.

Điều này đặc biệt đáng chú ý trong bối cảnh chương trình Artemis vốn đã đối mặt với áp lực lớn về tiến độ. Nhiều chuyên gia cho rằng các mốc thời gian mà NASA đặt ra từ lâu đã mang tính tham vọng cao. Các nhiệm vụ đưa phi hành gia trở lại Mặt Trăng liên tục được điều chỉnh do những khó khăn kỹ thuật liên quan tới tên lửa, tàu đổ bộ và các hệ thống hỗ trợ khác.

Từ góc độ chiến lược, sự cố của Blue Origin diễn ra vào thời điểm cuộc đua không gian đang bước sang giai đoạn mới. Sau nhiều thập kỷ giữ vị thế dẫn đầu gần như tuyệt đối, Mỹ đang chứng kiến sự trỗi dậy nhanh chóng của Trung Quốc trong lĩnh vực thám hiểm không gian có người lái.

Bắc Kinh đặt mục tiêu đưa phi hành gia lên Mặt Trăng trước năm 2030 và đang từng bước triển khai lộ trình được đánh giá là tương đối ổn định.

Trong bối cảnh đó, mỗi sự chậm trễ của chương trình Artemis đều mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi khoa học hay công nghệ. Đây còn là cuộc cạnh tranh về năng lực đổi mới, sức mạnh công nghiệp và vị thế dẫn dắt trong một lĩnh vực được coi là biểu tượng của sức mạnh quốc gia.

Dĩ nhiên, sẽ là quá sớm để kết luận rằng vụ nổ New Glenn có thể làm thay đổi cán cân cuộc đua không gian. Blue Origin vẫn sở hữu nguồn lực tài chính đáng kể, còn SpaceX cũng từng nhiều lần đối mặt với các vụ nổ và thất bại trong quá trình phát triển tên lửa. Ngay cả Starship cũng vừa trải qua những thử nghiệm chưa đạt kết quả như kỳ vọng.

Tuy nhiên, sự cố lần này một lần nữa cho thấy khoảng cách giữa tham vọng và thực tế vẫn là thách thức lớn đối với chương trình không gian Mỹ. Việc giao ngày càng nhiều trọng trách cho khu vực tư nhân đã mang lại những bước tiến đáng kể về công nghệ và chi phí, nhưng đồng thời cũng khiến các mục tiêu chiến lược quốc gia dễ bị tác động hơn bởi những rủi ro của doanh nghiệp.

Một tên lửa phát nổ có thể được thay thế. Một bệ phóng bị hư hại có thể được xây dựng lại. Nhưng đối với NASA, bài toán khó hơn nằm ở việc làm sao duy trì được nhiều lựa chọn đủ tin cậy để theo đuổi các mục tiêu dài hạn. Trong bối cảnh cạnh tranh với Trung Quốc ngày càng quyết liệt, đó có thể mới là hệ quả đáng quan tâm nhất sau vụ nổ của New Glenn.