Xanh mướt hồn quê trong chiếc bánh chưng ngày Tết

Ngày nay, dù đời sống xã hội có nhiều đổi thay, các món ăn ngoại nhập ngày càng phong phú, đa dạng, song vị thế của bánh chưng trong ngày Tết vẫn luôn được gìn giữ, chưa bao giờ bị thay thế trong đời sống văn hóa của người Việt.

Huyền thoại từ hạt ngọc trời và triết lý nhân sinh vuông - tròn

Ngược dòng lịch sử về buổi bình minh của dân tộc, câu chuyện về Lang Liêu - người con trai hiếu thảo của Vua Hùng thứ 6 - vẫn là bài học đầu đời, in sâu trong ký ức của bao thế hệ người Việt. Giữa muôn vàn sơn hào hải vị, chàng hoàng tử nghèo khó đã lựa chọn hạt gạo - “hạt ngọc” của nền văn minh lúa nước - để sáng tạo nên hai thứ bánh giản dị dâng lên tổ tiên.

Chiếc bánh chưng xanh vuông vức tượng trưng cho Đất, bánh dày trắng muốt tròn trịa tượng trưng cho Trời. Sự kết hợp ấy không chỉ là lòng hiếu kính dành cho cha mẹ, mà còn là triết lý nhân sinh sâu sắc về sự hòa hợp âm dương, về lòng biết ơn thiên nhiên đã ban tặng nguồn sống cho con người. Trải qua hàng ngàn năm lịch sử với bao thăng trầm, chiếc bánh chưng vẫn vẹn nguyên hình dáng ấy, gói trọn trong đó cả một bầu trời văn hóa mộc mạc mà tinh tế.

Hình ảnh chiếc bánh chưng vuông vắn xuất hiện trong thơ ca, hội họa như một biểu tượng của sự mộc mạc, giản dị nhưng chứa đựng nội lực văn hóa mạnh mẽ.

Màu xanh của lá dong không chỉ là màu của cây cỏ muôn loài mà còn tượng trưng cho sự sống và hy vọng. Những sợi lạt tre mềm dẻo buộc chặt lấy lớp lá, lớp gạo, lớp nhân như biểu tượng cho sự đùm bọc, đoàn kết của tình đồng bào, nghĩa gia đình. Mỗi chiếc bánh ra đời là một sự kết tinh của tinh hoa đất trời: nếp cái hoa vàng dẻo thơm, đậu xanh bùi ngậy, thịt lợn ba chỉ béo đậm đà và hạt tiêu cay nồng. Tất cả hòa quyện, tạo nên một hương vị không thể lẫn vào đâu được - hương vị của sự sung túc và đủ đầy.

Chuyện của những “người giữ lửa” truyền thống giữa lòng phố thị

Để hiểu trọn vẹn sự nhọc nhằn và tâm huyết phía sau mỗi chiếc bánh chưng, tôi có dịp trò chuyện với chị Nguyễn Thị Kim Tuyến, phường Vĩnh Phúc. Theo chị Tuyến, để có một chiếc bánh ngon, khâu chọn nguyên liệu giữ vai trò quyết định. Gạo phải là nếp cái hoa vàng, hạt đều, trắng trong; đỗ xanh thơm bùi; thịt lợn có đủ nạc và mỡ để khi luộc chín, phần mỡ tan ra, thấm quyện vào từng hạt gạo, tạo độ béo và dẻo đặc trưng.

Cứ đến tầm 25 tháng Chạp bà Hà Thị Thảo, phường Vĩnh Phúc lại nhộn nhịp hẳn lên. Mỗi ngày bà làm hơn 100kg gạo nếp, ra lò khoảng 300 chiếc bánh chưng.

Vừa thoăn thoắt xếp lá vào khuôn, chị Tuyến vừa giải thích một “bí quyết” nhỏ: "Tôi tận dụng cuống lá dong để lót dưới đáy nồi trước khi xếp bánh lên đun. Việc này giúp bánh không bị bén nồi, lại thêm phần xanh mướt. Khâu luộc rất quan trọng, phải duy trì lửa đều từ 10 - 12 tiếng. Sau khi vớt, phải rửa sạch nhựa và ép bánh thật kỹ thì bánh mới dền, để được lâu và trông vuông vắn đẹp mắt". Với chị, việc tự tay gói bánh không chỉ để đảm bảo vệ sinh mà còn là cách bà dạy con cháu về nét đẹp “uống nước nhớ nguồn”.

Rời nhà chị Tuyến, tôi ghé thăm cơ sở của bà Hà Thị Thảo - người đã có hơn 30 năm kế nghiệp nghề làm bánh chưng truyền thống từ mẹ chồng mình. Tại khu vực này, cái tên “bánh chưng bà Mị” (tên mẹ chồng bà Thảo) đã trở thành một thương hiệu của lòng tin. Bà Thảo tâm sự: "Tôi làm nghề này hơn ba thập kỷ rồi. Dù bây giờ cuộc sống bận rộn, các bạn trẻ thường đến đặt bánh sẵn nhưng cứ đến tầm 25 tháng Chạp là nhà tôi lại nhộn nhịp hẳn lên. Mỗi ngày tôi làm hơn 100kg gạo nếp, ra lò khoảng 300 chiếc bánh".

Với chị Tuyến, việc tự tay gói bánh không chỉ nhằm bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm, mà còn là cách để giáo dục con cháu về nét đẹp truyền thống, đạo lý “uống nước nhớ nguồn”.

Điều thú vị là bà Thảo không chỉ giữ nguyên hương vị truyền thống mà còn sáng tạo thêm bánh chưng gấc đỏ thắm cầu may mắn, bánh chưng ngũ sắc từ lá cẩm, nghệ, lá dứa... Những biến tấu ấy giúp bánh chưng thích nghi với thẩm mỹ hiện đại nhưng vẫn giữ cốt cách dân tộc. Bà chia sẻ, dù nhiều người mua bánh sẵn vì bận rộn, nhưng vẫn có rất nhiều gia đình đặt bà chuẩn bị nguyên liệu để họ mang về tự gói, tự trông nồi bánh đêm giao thừa - một trải nghiệm thiêng liêng không gì thay thế được.

Sức sống bền bỉ của biểu tượng văn hóa trong kỷ nguyên số

Trong mâm cỗ Tết của người Việt, bánh chưng luôn giữ vị trí trang trọng trên bàn thờ tổ tiên. Không chỉ là một món ăn truyền thống, bánh chưng còn là lễ vật mang ý nghĩa tâm linh, kết nối giữa hiện tại với các thế hệ cha ông đi trước. Hình ảnh gia đình quây quần bên nồi bánh đỏ lửa, trẻ nhỏ háo hức chờ những chiếc bánh chưng nhỏ được gói riêng, người lớn vừa canh lửa vừa ôn lại chuyện năm cũ... tạo nên bức tranh sinh động, ấm áp về sự sum họp, đoàn viên trong những ngày Tết cổ truyền.

Khâu luộc bánh chưng rất quan trọng, phải duy trì lửa đều từ 10-12 tiếng

Ngày nay, dù xã hội nhiều đổi thay và ẩm thực ngoại nhập ngày càng phong phú, vị thế của bánh chưng vẫn bền vững trong đời sống người Việt. Không chỉ hiện diện trong lễ Tết, cúng giỗ, bánh chưng còn là món quà biếu chân tình, mang theo niềm tự hào văn hóa khi gửi tới bạn bè quốc tế, trở thành biểu tượng mộc mạc nhưng giàu nội lực của truyền thống dân tộc.

Những ngày giáp Tết mùi lá dong luộc, mùi nếp thơm nồng nàn phả ra từ những chiếc nồi nghi ngút khói như một sợi dây vô hình níu giữ tâm hồn người Việt.

Bánh chưng vì thế vẫn là “linh hồn” của Tết Việt, nhắc nhở mỗi người về cội nguồn và những giá trị truyền thống bền vững. Trong không khí Xuân 2026 đang đến gần, hương bánh chưng thơm nồng tiếp tục kể câu chuyện về một dân tộc luôn gìn giữ đạo hiếu và bản sắc văn hóa.

Ngọc Thắng