Xây dựng cơ sở dữ liệu tài nguyên tre trúc tại Tây Nguyên

Cán bộ Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam trong một chuyến nghiên cứu, tìm hiểu về các loại tre trúc tại khu vực Tây Nguyên. (Ảnh DUY MINH)

Kết quả không chỉ làm rõ bức tranh đa dạng và đặc điểm phân bố của tre trúc Tây Nguyên, mà còn đặt nền tảng khoa học cho công tác bảo tồn, khai thác và phát triển bền vững nguồn tài nguyên lâm sản giàu giá trị này.

Tre trúc là nhóm lâm sản quan trọng thứ hai sau gỗ trong rừng tự nhiên, nhất là ở các hệ sinh thái nhiệt đới. Không chỉ cung cấp nguồn nguyên liệu thiết yếu cho đời sống, tre còn gắn bó sâu sắc với văn hóa truyền thống, góp phần hình thành bản sắc của nhiều vùng quê Việt Nam.

Với đặc tính dễ trồng, sinh trưởng nhanh, sớm cho khai thác, đa dạng công dụng, tre trúc ngày càng được khai thác rộng rãi, đặt ra yêu cầu cấp thiết về nghiên cứu, quản lý và phát triển bền vững. Trong bối cảnh đó, việc điều tra đa dạng loài, đặc điểm hình thái, phân bố sinh thái của tre trúc có ý nghĩa quan trọng, làm cơ sở cho định danh chính xác, đánh giá giá trị tài nguyên và quy hoạch bảo tồn, khai thác hợp lý.

Với diện tích khoảng 54,7 nghìn km2, Tây Nguyên là vùng có điều kiện địa hình, khí hậu và thảm thực vật đa dạng, được xem là một trong những trung tâm phong phú về tre trúc của cả nước. Tuy nhiên, những nghiên cứu trước đây mới dừng ở mức ghi nhận thành phần loài, chưa xây dựng được hệ thống dữ liệu khoa học đầy đủ cho nhóm tài nguyên này.

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, Tiến sĩ Nông Văn Duy và các cộng sự thuộc Viện Khoa học sự sống (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) đã triển khai đề tài “Xây dựng cơ sở dữ liệu khoa học về nguồn tài nguyên tre trúc ở Tây Nguyên”, nhằm tạo nền tảng khoa học phục vụ bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên có giá trị này. Đề tài được triển khai trên phạm vi rộng, bao quát các khu vực đại diện cho nhiều kiểu hệ sinh thái đặc trưng của Tây Nguyên, từ Bidoup-Núi Bà (Lâm Đồng), rừng khộp Ea Súp, Buôn Đôn (Đắk Lắk), Tà Đùng (Lâm Đồng), Kon Hà Nừng (Gia Lai) đến Ngọc Linh, Ngọc Hồi (Quảng Ngãi)… Cách tiếp cận này cho phép phản ánh tương đối đầy đủ bức tranh phân bố tre trúc theo không gian sinh thái.

Chia sẻ về quá trình triển khai đề tài, Tiến sĩ Nông Văn Duy cho biết, nhóm nghiên cứu kết hợp điều tra thực địa với phân tích trong phòng thí nghiệm. Các tuyến khảo sát được thiết lập qua nhiều sinh cảnh cao khác nhau; mẫu vật được thu thập, ghi nhận tọa độ GPS, mô tả đặc điểm hình thái-sinh thái, sau đó xử lý, quan sát bằng kính lúp và kính hiển vi. Việc định danh được thực hiện theo phương pháp so sánh hình thái với tài liệu chuyên ngành và tiêu bản lưu giữ tại các bảo tàng thực vật trong và ngoài nước. Đồng thời, một số mẫu tiêu biểu được phân tích sinh học phân tử nhằm tăng độ chính xác. Giá trị sử dụng của loài được đánh giá thông qua tổng hợp tài liệu và khảo sát cộng đồng địa phương.

Kết quả nghiên cứu đã ghi nhận 32 loài tre trúc thuộc 16 chi phân bố tại Tây Nguyên, cho thấy tiềm năng đa dạng sinh học đáng kể của khu vực. Tre trúc phân bố trên dải độ cao rộng, nhưng tập trung chủ yếu dưới 1.000m và trong các hệ sinh thái rừng kín mưa ẩm nhiệt đới. Sự phân hóa theo độ cao và kiểu thảm thực vật đã làm rõ đặc điểm sinh thái và khả năng thích nghi của từng loài, tạo cơ sở khoa học cho quy hoạch bảo tồn và khai thác hợp lý.

Đáng chú ý, đề tài đã xây dựng cơ sở dữ liệu hình thái cho toàn bộ 32 loài, bổ sung dữ liệu sinh học phân tử cho 9 loài tiêu biểu và hoàn thiện bộ tiêu bản gồm 96 mẫu vật. Đây là nguồn tư liệu khoa học có giá trị lâu dài, góp phần chuẩn hóa thông tin về tre trúc Tây Nguyên và mở ra hướng nghiên cứu, quản lý tài nguyên theo cách tiếp cận hiện đại, bền vững hơn trong thời gian tới.

Theo Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Trần Văn Sung, Chủ tịch Hội đồng nghiệm thu đề tài khoa học cấp Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, những kết quả của đề tài là rất cần thiết và góp phần xây dựng cơ sở dữ liệu khoa học về hình thái, nhằm giúp cho việc nhận diện đặc điểm của loài. Từ đó định hướng được giá trị sử dụng của nhóm lâm sản ngoài gỗ có giá trị này. Cơ sở dữ liệu sinh học phân tử sẽ là nguồn tư liệu quan trọng để khẳng định nguồn tài nguyên cho Việt Nam nói chung và khu vực Tây Nguyên nói riêng, lấp đầy các khoảng trống về mặt khoa học mà các tác giả từng nghiên cứu đã để lại. Bên cạnh đó, việc xây dựng cơ sở dữ liệu về nguồn tài nguyên tre trúc ở Tây Nguyên sẽ là cơ sở giúp cho các nghiên cứu tiếp theo về bảo tồn, xây dựng, hoạch định chiến lược phát triển nguồn lâm sản ngoài gỗ này, góp phần nâng cao giá trị sử dụng của các loài tre trúc ở khu hệ thực vật Tây Nguyên.

MINH HÀ